Zerrin Kurtoğlu
Zerrin Kurtoğlu’nun ilk baskısı 1992’de yapılan “Plotinos’un Aşk Kuramı” adlı kitabı, hem az bilinen bir antik filozofu tanıtıyor hem de onun felsefesindeki aşk kavramını kendi çağına düşünsel katkısı açısından karşılaştırmalı olarak inceliyor.
Plotinos’un felsefi kuramı, tek tanrılı dinlere geçiş öncesinde Platoncu felsefeyi mistik bakış açısıyla yorumlaması bakımından önem taşıyor. Milattan sonra 3. yüzyılda yaşayan Plotinos, Orta Çağ İslam felsefesi, tasavvufu ve mistik hareket üzerinde de etkili olmuş antik filozoflardan biri.
Zerrin Kurtoğlu, ikinci baskısı 2007’de yapılan kitabının giriş bölümünde, “Aşk, hangi dönemlerde ve nasıl sistemlerde bir kavram olarak değer kazanmaktadır?” sorusunu yanıtlamaya odaklandığını belirtiyor. Aşkın serüveni boyunca ‘Birleştirme’ işlevini hep koruduğunu söyleyen yazar, “O kimi zaman karışıklığı birlikli bir düzene sokan, kimi zaman tikel bir nesneyi hakiki evrensel varlığa bağlayan, kimi zaman da duyusal olanı ezeli ve ebedi olanla birleştiren doğal bir güç olarak tasarlanmıştır“ diye devam ediyor sözlerine. Yazara göre aşkın, felsefi bir söyleme dahil edilip edilmemesi, ediliyorsa ne şekilde dahil edildiği problemi, çözümünü, ortaya çıktığı koşulların yine bizzat kendisinde buluyor.
“Plotinos’un Aşk Kuramı” adlı kitap, esas olarak üç kısımdan oluşuyor. Birinci bölümde yazar, milattan sonra ilk yüzyıllarda Roma dünyasının içinde bulunduğu düşünce ve duygu atmosferiyle, bu atmosferin Plotinos’un felsefesi üzerinde olan etkilerini inceliyor. Yazarın bu bölümdeki amacı, M.S. 3. yüzyılda felsefenin kazandığı dinsel vurguya, bireylerin ölümsüzlük ve kurtuluş arayışlarına dikkat çekerek Plotinos’un felsefi sistemindeki dinsel vurgunun nedenini açıklamak. Bu bölüm Orta Çağ İslam felsefesi ve Hıristiyan felsefesine bir geçiş dönemi olarak milat sonrası ilk yüzyılların düşünce zemininin akıldan sezgiye, felsefeden teolojiye doğru nasıl adım adım değiştiğini göstermekte özellikle başarılı.
Yazar ikinci bölümde üç ana kısımda Plotinos’un sisteminin hem rasyonel hem de mistik yanlarını serimlemek ve onu bu iki yanıyla birden kavrayabilmek amacıyla, üç “Hipostaz” veya varlık aşamaları kuramını, sırasıyla ‘Bir’, ‘Nous’ ve ‘Ruh’u geniş olarak tartışıyor. Bu bölüm özellikle ruhun aşkın kılavuzluğunda kat edeceği varlık aşamalarının açıklanmasına hizmet etmesi bakımından önemli.
“Aşkın Diyalektiği” adını taşıyan üçüncü bölümde ise yazar, asıl konusunu teşkil eden problemi inceleyip aşkın Plotinos’un “Hipostazlar” kuramı içindeki yerini anlamaya ve değerlendirmeye çalışıyor. Bu bölümde Plotinos’taki dinsel kaygılar ve tinsel kurtuluş amacı tekrar vurgulanarak, bir hakikat kılavuzu olarak aşkın ‘Ruh’u, düşmüş olduğu maddi dünyadan, doğadan ‘Akıl’a, oradan da mistik bir görü ile ‘Bir’e nasıl götüreceği meselesi ele alınıyor. Bu çerçevede Ruh’un estetik görüden mistik görüye yükselişi ayrıntılı bir şekilde açıklanıyor.
Plotinos’un aşk kuramının özünde, varlığın eksikliği düşüncesinin olduğuna dikkat çeken yazar, Plotinos’un aşkı, eksik olanın, aşağıda olanın, tam olana, yukarıda olana duyduğu arzu, eğilim olarak tanımladığını ifade ederek, metafizik bir gezgin olan Ruh’un, düşmüş olduğu duyusal dünyadan kendi gerçek mekanına, kavranılır dünyaya yükselişinin felsefi ve mistik öyküsünü, tensel aşktan tinsel aşka, çokluktan birliğe yükselişin öyküsü olarak anlatıyor.
Plotinos’un “Enneadlar”da özel olarak aşka ayırdığı tezi (“III.5. Aşk Üstüne”) de Türkçe çevirisiyle kitabın sonunda okurlarını bekliyor.
Plotinos’un Aşk Kuramı
Yazar: Zerrin Kurtoğlu
Asa yayınevi / 199 sf