Adad-guppi’nin yüz yılı aşan yaşamı boyunca bir imparatorluğun yükselişine, dönüşümüne ve çöküşüne tanıklık ettiği açıktır. Bu nedenle o, yalnızca tarihin bilinen en yaşlı insanlarından biri değil; aynı zamanda antik Yakın Doğu’nun perde arkasındaki en etkili kadınlarından biri olarak hatırlanmayı hak eder.
Dr. Adam Howe
Philipps-Universität Marburg, Almanya
Çev. Emel Demirdizen
İnsanlık tarihinin bilinen en yaşlı insanlarından birinin Harran’da yaşayan bir kadın olduğunu biliyor muydunuz? Yeni Babil İmparatorluğu’nun son kralı Nabonidus’un annesi olan Adad-guppi, 100 yaşını aşan ömrüyle antik dünyanın ve muhtemelen insanlık tarihinin bilinen en yaşlı kişilerinden biridir. Peki, onun bu kadar uzun yaşadığını nereden biliyoruz?
Ölümünden sonra oğlu, uzun yaşamındaki önemli olayları anlatan bir yazıt hazırlatır. Bu metin en az iki bazalt stel üzerine kazınır; bunlardan biri Urfa, Harran’daki Ay Tanrısı Sîn Tapınağı’na dikilir. Yazıt hem antik dünyada bir kadının bakış açısından yazılmış nadir siyasi anıtlardan biri hem de Adad-guppi’nin uzun yaşamına dair önemli bilgiler sunması açısından çok değerli bir belgedir. Antik dünyada ileri yaşlılığın kişisel deneyimine dair nadir rastlanan betimlemeler de içeren yazıt, günümüzde Urfa Arkeoloji Müzesi’nde sergileniyor.
Harran Kültür Evi.
Arı kovanı biçiminde gele-neksel evlerin kökeninin
Asur dönemine (MÖ 1’inci binyıla) dayandığı düşünülüyor.
(https://upload.wikimedia.org/
wikipedia/commons/7/70/Harran_%285%29.jpg)

Yaklaşık 2600 sene önce Harran en önemli dini merkezlerden biriydi: Burada Ay Tanrısı Sîn‘in tapınağı bulunuyordu. Söz konusu Adad-guppi ise Ay Tanrısı’nın rahibesi olarak görevliydi. Rahibe birçok siyasi olaya tanıklık eder ve bu deneyimler onun Tanrı Sîn’e olan bağlılığını daha da güçlendirir. İnançlarını oğluna benimsetir ve oğlunun Babil tahtına çıkmasıyla birlikte imparatorluğun resmi dininde büyük bir değişimin önünü açar.
Yazıt, her ne kadar Adad-guppi’nin yaşam hikayesi olarak kurgulanmış olsa da aynı zamanda oğlu Nabonidus’un ideolojisinin bir temsilidir. Metin, Ay Tanrısı Sîn’e tapınmayı teşvik eder ve Nabonidus’un taht üzerindeki hak iddiasını önceki hükümdarlarla ilişkilendirerek meşrulaştırır. Bu durum, onun kraliyet ailesi dışından gelen bir gaspçı -tahtı ele geçiren kişi- olduğu yönündeki görüşü destekler. Bununla birlikte, annesinin etkisi metnin tamamında hissedilir ve Adad-guppi’nin uzun yaşamı boyunca oğlunun siyasi hedeflerine ulaşmasına nasıl katkıda bulunduğuna dair önemli ipuçları sunar.
Harran’da bulunmuş
Adad-guppi steli, Urfa Arkeoloji Müzesi.
Stelde tasvir edilen kişi Yeni
Babil Kralı Nabonidus.
(https://upload.wikimedia.org/
wikipedia/commons/0/03/Urfa_
Museum_Nabonidstele.jpg)

Sîn’e adanmış bir hayat
Yazıt, Adad-guppi’nin tanrılara, özellikle de Ay Tanrısı Sîn’e ve bu tanrının ailesine duyduğu bağlılığı anlatan ifadelerle başlar. Bu bağlılık, onun kendisine seçtiği mütevazi, tasavvufu anımsatan yoksul ve dünyevi zevklerden uzak bir yaşantısıyla vurgulanır:
“Ben, Babil Kralı Nabonidus’un annesi Adad-guppi’yim. Çocukluğumdan beri […] sürekli […] tanrılarım Sîn (ve) Ningal‘a (=Sîn’in eşi) […] saygı gösteren biriyim. Çünkü […] tanrıların hükümdarı (olan) Sîn, kendi şehrine ve tapınağına öfkelendi; göklere yükseldi ve şehri halkıyla beraber harabeler içinde bıraktı. […] Tanrımın (= Sîn) ve tanrıçamın (= Sîn’in eşi Ningal) gönlünü hoşnut etmek için ince yünlü giysileri, gümüş veya altın takıları (ve) yeni elbiseler […] yerine çul bezinden yapılmış yırtık giysiler giydim.”
(RIBO Nabonidus 2001: I 1–9, 21–25)

Harran’da bulunan başka bir stelden.
Ay tanrısı Sîn kral Nabonidus‘un hemen karşısında Hilal şeklinde temsil edilmiştir. Kral ise
Mezopotamya’da sıkça karşılaşılan dua pozunda
betimlenmiş.
(https://upload.wikimedia.org/wikipedia/
commons/a/a6/Harran_Stela.png)
Yazıtın başlangıcı, Nabonidus ile annesinin temel siyasi ve dini hedeflerinden bazılarını ortaya koyuyor. Burada Ay Tanrısı Sîn, tanrıların hükümdarı olarak anılıyor; oysa bu dönemde Babil’in baş tanrısı kuş-
kusuz Marduk isminde bir tanrıydı.
Annesinin, Sîn’in hem kendisini hem de oğlunu desteklediğine dair güçlü inancından etkilenen Nabonidus, zamanla Marduk’u geri plana itmeye ve Sîn’i Babil çoğrafyasının en önemli tanrısı haline getirmeye çalışır. Ancak bu politika, Babil’in geleneksel seçkinleri arasında büyük hoşnutsuzluk yaratır.
Metin ayrıca geçmişteki bir hükümdarın Harran’ı ele geçirerek Sîn’in tapınağını yıktığını da anlatır. Bu travmatik olayın Adad-guppi üzerinde derin bir etki bıraktığı, onun tanrıya olan bağlılığını daha da güçlendirdiği aynı zamanda siyasi güç elde etme arzusunu uyandırdığı belli oluyor.

Dikkat çeken bir diğer nokta ise Kral Nabonidus’un yazıtta sıralanan hükümdarlarla bir akrabalık bağı olmadığı halde varmış gibi gösterilmesidir. Zira ne Adad-guppi’nin ne de oğlunun bu hükümdarlarla herhangi bir akrabalık bağı olmadığı ispatlanmıştır. İmparatorlukların yükselişine ve çöküşüne tanıklık
ettiği uzun yaşamı boyunca Nabonidus’un rahibe annesi Adad-guppi, gücünü oğlunun siyasi geleceğini şekillendirmek için kullanmıştır.
Bu durum, onun yalnızca dindar bir kadın değil, aynı zamanda dönemin siyaseti üzerinde etkili bir kişilik olduğunu da gösterir.
Solda yüzyıllar boyunca Babil’in baş tanrısı olan Marduk. Sağda Marduk’un tahtını sarsan Nabonidus’un ilahi tercihi Ay tanrısı Sîn.
Kehanet ve iktidar
Yazıt, Adad-guppi’nin Sîn’e duyduğu bağlılığın ödüllendirildiğini de vurgular. Buna göre Sîn, bir rüyada ona görünerek oğlunun kral olacağını bildirir. Tanrı Sîn, Nabonidus’un Harran’daki tapınağını yeniden ayağa kaldıracağını ve dini törenler gerçekleştireceğini söyler. Bu kehanet Adad-guppi ile Nabonidus’un dini inançlarını siyasi söylemleriyle nasıl birleştirdiklerini gösterir. Bu anlatıya göre Nabonidus’un tahta çıkışı, Adad-guppi’nin Sîn’e olan sarsılmaz bağlılığının bir sonucu olarak sunulur. Böylece, Babil’de bir süredir eski önemini yitirmiş olan Sîn’in kültü yeniden canlandırılması da ilahi bir planın parçası gibi gösterilir.

Babil şehrinin görkemli şehir kapısı.
Yaklaşık 15 m yüksekliğindeki kapı Berlin Müzesi’nde parça parça yeniden inşa edilmiş.
(https://de.wikipedia.org/wiki/Ischtar-Tor#/media/Datei:Berl%C3%ADn,_Museo_de_P%
C3%A9rgamo_05.jpg)
Metin daha sonra kehanetin gerçekleştiğini, Nabonidus’un Harran’daki tapınağı yeniden inşa ettiğini ve Sîn’in ibadetlerini canlandırdığını anlatır. Ardından Adad-guppi’nin hayatının bir özeti verilir. Bu bölümde kaç yıl yaşadığı belirtilir ve ileri yaşına rağmen sağlığını koruyarak çocuklarının ve torunlarının elde ettiği başarıları görebildiği için tanrılara teşekkür eder. MÖ 6’ncı yüzyılda yüz yaşını aşmış birinin böyle bir yaşam sürmesi gerçekten dikkat çekicidir.
“Sîn beni tam 104 yıl boyunca hayatta tuttu. Bunu da tanrıların hükümdarı Sîn’e duyduğum derin saygı sayesinde yaptı. Bu uzun ömür boyunca gözlerim görmeye devam etti, zihnim berraklığını korudu, ellerim ve ayaklarım sağlıklı kaldı. Konuşmalarım yerindeydi, yediğim içtiğim şeylerden hâlâ zevk alabiliyordum. Bedenim güçlü, ruhum neşeliydi. Çocuklarımın, torunlarımın, onların çocuklarının ve dördüncü kuşağa kadar uzanan soyumun yaşadığını gördüm. Çok ileri bir yaşa ulaştım. Ey tanrıların hükümdarı Sîn, bana lütuf gösterdin ve ömrümü uzattın.”
(RIBO Nabonidus 2001: ii 26–35)
Adad-guppi’nin yaşlılık yıllarını anlattığı bu bölüm oldukça dikkat çekicidir. Sağlık durumuna dair verdiği ayrıntılar, eski Mezopotamya insanlarının yaşlılıkta nelerden korktuğunu ve neler umut ettiğini de ortaya koyar. Yüz yaşını aşmasına rağmen zihinsel ve fiziksel gücünü koruması, dört kuşak boyunca torunlarını görebilmesi sıradan bir durumdan çok, adeta bir mucize olarak sunulur.
Hayatının son dönemlerinde kralın annesi olarak sahip olduğu refah ve lüks yaşam da yazıtın önceki bölümlerinde anlatılan yoksul rahibelik yıllarının tam tersini ifade eder. Aynı zamanda bu olağanüstü yaşam öyküsü, oğlu Nabonidus’un tahta çıkışının meşruluğunun bir kanıtı olarak da sunulur. Böylece onun Babil’in resmi dininde Sîn’i daha merkezi bir konuma yerleştirme çabaları haklı göstermeye çalışır.
Yazıtın son kısmında, Nabonidus’un annesi öldüğünde onun için düzenlenen cenaze törenleri ve sunulan adaklar anlatılır. Bu bölüm, Nabonidus’un annesine duyduğu sevgiyi ve onun kendisine siyasi ve dini konularda verdiği destek için minnettarlığını gösterir:
“Nabonidus’un hükümdarlığının dokuzuncu yılında annesi eceliyle öldü. Bunun üzerine Babil Kralı Nabonidus, annesinin öz oğlu ve annesinin sevgili evladı olarak, onun cenazesini gömülmeye hazırladı. Onu parlak ketenden yapılmış güzel bir giysiyle giydirdi; altından bir taç, değerli taşlar ve kıymetli süs eşyalarıyla donattı. […] Ayrıca boğalar ve besili koyunlar kurban etti.”
(RIBO Nabonidus 2001: iii 5–17)
Harran’daki tapınağın olası rekonstrüksiyonlarından sadece birisi.
(https://www.facebook.com/
groups/1424720167832570/
posts/3934095593561669/)

Yazıtın geri kalanında, Nabonidus’un imparatorluğun dört bir yanından önemli kişileri topladığı ve annesi için yedi günlük bir yas süreci ilan ettiği anlatır. Metin, gelecekteki kralların da onun ruhu için dua etmelerini isteyen sözlerle sona erer. Muhtemelen yazıt bu isteğe saygı göstermeyenlere yönelik bir lanet de içeriyordu ancak yazıtın bu kısmı kırık olduğu için tam olarak anlaşılmıyor.
Nabonidus karşıtı propaganda
Daha sonra kaleme alınmış yazılar Adad-guppi ve oğlu kral Nabonidus’un görüşüne karşı onların ibadetlerinin ve geleneksel dini düzeni değiştirme girişimlerinin halk tarafından kabul edilmediğini gösterir.
Tabii bu metinler Nabonidus’un Ahameniş Kralı Büyük Kiros tarafından yenilgiye uğramasından sonra düşmanları tarafından hazırlanır. Ona yönelik hazırlanmış metinler, Babil’in ayrıcalıklı kişilerinin Nabonidus’a karşı çıktığını ve büyük ihtimalle Kiros’un tahtı ele geçirmesine yardım ettiklerini gösteriyor.
Ahameniş Hanedanı Babil İmparatorluğu‘na takriben o bölgede var olmuş dünya tarihinin en geniş imparatorluklarından biriydi. O dönemde dünyada yaşayan insanların dörtte biri Ahameniş Hanedanı himayesinde yaşıyordu. Ortalık Nabonidus’un uzun süre Babil’den uzak kalmasıyla daha da kızıştı. Hükümdar zamanının önemli bir bölümünü Arabistan’daki çöl şehri Tayma’da geçiriyordu. Tayma
şehri Ay tanrısı Sîn’in bir diğer önemli ibadet merkezlerindendi. Annesi Adad-guppi Arabistan’da olduğu dönemlerden birinde vefat etti:
“Hükümdarlığının dokuzuncu yılında kral Tayma’daydı. Kral Nisan ayında Babil’e gelmedi. Yeni Yıl Bayramı kutlanmadı. (…) Nisan ayının beşinci gününde validesi öldü. Veliaht prens ve ordusu üç gün yas tuttu. Daha sonra resmi bir yas dönemi ilan edildi. Simānu (Mayıs, haziran aylarına denk geliyor) ayında da ülkede valide için yas ilan edildi.”
(TCS 5 ii 10–11, 13–15)
Bu sırada Babil’deki geleneksel dindar ve siyasi elitler büyük endişe içindeydi. Nabonidus, dini değiştirmeye çalışıyor ve Babil’in baş tanrısı Marduk’a büyük ayıp ediyordu! Özellikle Mezopotamya hükümdarları için en önemli olan Yeni Yıl Bayramı’nı ihmal etmesi büyük bir rezaletti. Çünkü Yeni Yıl Bayramı tanrıların desteğinin devamını ve ülkenin refahını garanti eden en temel dini günlerden biriydi.
Görünüşe göre Babil’deki seçkinler, Nabonidus’un yokluğunda vekil olarak bıraktığı oğlunu desteklediler. Daha sonra Kiros ile iş birliği yaparak Babil’in ele geçirilmesine yardım ettiler. Kiros ise Nabonidus’un terk ettiği geleneksel dini yeniden getirdi. Akabinde Nabonidus’un firar ettiğini darbe sonucu tahta geçen Kiros’tan dinliyoruz:
“Nabonidus kaçtı. […] Daha sonra geri çekilen Nabonidus Babil’de yakalandı. Nabonidus’un Babil’e getirmiş olduğu […] tanrıların heykelleri geldikleri tapınaklara geri gönderildi.”
(TCS 5 iii 12–16, 21–22)
5000 senelik Sümer’de bulunmuş taç ve takılar.
(https://culture.goldecker.
de/img/w/60353402d3814/A_
P2000513-007.JPG_)

Anne sözü her zaman dinlenmeli mi?
Adad-guppi, yalnızca dönemine göre olağanüstü derecede uzun yaşamış güçlü bir kadın değildir. Aynı zamanda hayatı ve başarıları öz geçmişini içeren bir yazıtta kaydedilmiş, bu sayede bugün hakkında bilgi sahibi olabildiğimiz nadir kişilerden biridir.
Elbette bu yazıt, oğlu Nabonidus’un hizmetindeki katipler tarafından kaleme alınmış ve büyük ölçüde onun siyasi amaçlarına hizmet eden bir propaganda metnidir. Ancak yine de metin, Nabonidus’un annesine duyduğu sevgi ve bağlılığı açıkça gösterir. Ayrıca Adad-guppi’nin, uzun yaşamı boyunca tanık olduğu büyük siyasi değişimleri kullanarak oğlunun iktidara yükselmesine nasıl katkıda bulunduğuna ve bir imparatorluğun resmi dinini değiştirmeye çalıştığına dair ipuçları içerir.
Gerçekten de Adad-guppi’nin Ay Tanrısı Sîn’e olan derin bağlılığı, Nabonidus’un hayatında büyük bir yer tutar. Görünüşe göre annesinin bu güçlü dini inancı, onu halk arasında hoş karşılanmayan siyasi kararlar almaya yöneltir; bu kararlar da sonunda onun düşüşüne ve Mezopotamya’nın son büyük imparatorluğunun sona ermesine yol açar.
Ancak bu talihsiz sona rağmen Adad-guppi’nin, oğlunun siyasi oyunlarında kullanılan pasif bir figür olmadığı anlaşılır. Aksine o, perde arkasında etkili olan bir tür ‘valide sultan’ gibi hareket eder; oğlunun ve onunla birlikte kendi güçlü dini inançlarının Babil İmparatorluğu‘nun zirvesine yükselmesini sağlar.
Sonuç olarak Adad-guppi, yalnızca olağanüstü uzun ömrüyle değil, siyasi ve dini etkisiyle de antik dünyanın en dikkat çekici kadın figürlerinden biri olarak karşımıza çıkar. Harran’da bir rahibe olarak başlayan yaşamı, oğlunun Babil tahtına yükselişiyle birlikte imparatorluğun kaderini etkileyen bir hikayeye dönüşür.
Onun Ay Tanrısı Sîn’e duyduğu sarsılmaz bağlılık, yalnızca kişisel bir inanç meselesi değil, Yeni Babil İmparatorluğu’nun son dönemini şekillendiren siyasi bir güç haline gelir. Her ne kadar hakkında bildiklerimiz büyük ölçüde oğlunun hazırlattığı bir propaganda metnine dayansa da Adad-guppi’nin yüz yılı aşan yaşamı boyunca bir imparatorluğun yükselişine, dönüşümüne ve çöküşüne tanıklık ettiği açıktır. Bu nedenle o, yalnızca tarihin bilinen en yaşlı insanlarından biri değil; aynı zamanda antik Yakın Doğu’nun perde arkasındaki en etkili kadınlarından biri olarak hatırlanmayı hak eder.

Nabonidus’un vaz geçemediği şehir: Günümüzde Suudi Arabistan’da bulunan Tayma şehrinin sokakları.
(https://en.wikipedia.org/wiki/Tayma#/media/File:Old_town_of_Tayma_2020.jpg)
