Yaşlılığın dönüşen anlamları: Bilgelik, otorite ve meşruiyet

Prof. Dr. Özlem Duva Kaya
Dokuz Eylül Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü

Demokratik bir toplum ne yalnızca gençliğin dinamizmiyle ne de yalnızca yaşlılığın deneyimiyle varlığını sürdürebilir; kuşaklar arası karşılıklı öğrenme ve katılım, demokratik meşruiyetin temel koşullarından biridir. Böyle bir zeminde yaşlılık ne toplumsal bir yük ne de kendiliğinden ayrıcalık ve otorite sağlayan bir konum olarak görülü

İnsanlık tarihi belki de hiçbir dönem, günümüzdeki kadar büyük bir demografik dönüşüme tanıklık etmedi. Yirminci yüzyılın başlarında birçok toplumda ortalama yaşam süresi kırk-elli yıl arasında değişirken, bugün dünyanın pek çok bölgesinde çok daha ileri yaşlara ulaşmak olağan bir durum haline geldi. Sağlık bilimleri ve tıp alanındaki gelişmeler, salgın hastalıkların kontrol altına alınması, koruyucu hekimlik hizmetlerinin gelişimi, beslenme koşullarındaki iyileşmeler ve yaşam standartlarının yükselmesi gibi faktörlerin etkileri sayesinde insan ömrü tarihte eşi görülmemiş ölçüde uzadı. Ancak insan yaşamının uzaması, yaşlılığın toplumsal ve kültürel anlamının aynı ölçüde derinleştiği anlamına gelmiyor. Yaşlı nüfusun hızla arttığı
bir dönemde modern toplumlar yaşlılığın ne olduğu, yaşlı insanların toplum içindeki yerinin nasıl anlaşılması gerektiği ve yaşlılığın bireysel ve kamusal yaşam açısından ne ifade ettiği sorularına her zamankinden daha fazla cevap aramak zorunda.

Günümüzde yaşam süreleri giderek uzarken, aktif yaş almanın önemi de giderek artıyor.

Günümüzde yaşlılık çoğu zaman sağlık harcamaları, emeklilik sistemleri, bakım politikaları ve sosyal güvenlik mekanizmaları çerçevesinde tartışılıyor. Demografik yaşlanma, devletlerin ekonomik planlamalarında merkezi bir konu haline geldi; yaşlı nüfusun artışı sosyal politika, sağlık yönetimi ve kamu bütçeleri açısından önemli bir mesele olarak görülmeye başlandı. Bununla birlikte, yaşlılığın yalnızca ekonomik veya biyolojik bir olgu olmadığı gerçeği çoğu zaman gözden kaçıyor. İnsanların yaşam sürelerinin uzaması, sadece daha uzun yaşamaları değil, pek çok insanın yaşamının büyük bir bölümünü yaşlı bir birey olarak geçirmesi anlamına geliyor. İşte bu durum yaşlılığın yalnızca tıbbi değil, aynı zamanda etik, siyasal, kültürel ve felsefi bir mesele olarak yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılıyor.

Demografik yaşlanma, yaşlılığı yalnızca ekonomik ve biyolojik bir olgu olmaktan çıkararak etik, siyasal ve
felsefi boyutlarıyla yeniden ele alınması gereken çok katmanlı bir meseleye dönüştürdü.

Modern dünyanın yaşlılığa ilişkin tutumu önemli bir paradoks içeriyor. Bir taraftan insanlık, tarihte hiç olmadığı kadar uzun yaşayıp, bunun için çözümler geliştiriyor; diğer taraftan yaşlılık çoğu zaman kaçınılması gereken bir durum, ertelenmesi gereken bir gerileme süreci veya üretken yaşamın sonu olarak temsil ediliyor. Genç kalma konusundaki olumlama kültürünün yükselişi, anti-aging endüstrisinin büyümesi ve bedenin sürekli dinç, canlı ve enerjik tutulması gerekliliğinin medya ve reklamlar aracılığıyla yaygınlaştırılması, gençlik unsurlarını temsil eden yaşam tarzlarının yaygınlaşması, yaşlılığı yaşamın doğal bir evresi olmaktan ziyade düzeltilmesi veya geciktirilmesi gereken bir problem olarak sunuyor. Böylece yaşlı beden sıklıkla kırılganlık, bağımlılık ve işlev kaybı üzerinden tanımlanırken, genç beden hareketlilik, üretkenlik ve başarı ile özdeşleştirilip, bu temsiller üzerinden yeni bir değerler sistemi inşa ediliyor. İşte bu değerler sistemi nedeniyle yaşlılık, istenmeyen bir durum; yaşlı bireyler ise toplumda istenmeyen bireyler haline geliyor.

Modern toplum, yaşam süresini uzatmayı hedeflerken aynı zamanda yaşlılığı üretkenliğin
ve toplumsal değerin kaybı olarak kodlayan
çelişkili bir yaşlılık anlayışı üretiyor.

Oysa tarihsel olarak bakıldığında yaşlılığa yüklenen anlamlar oldukça farklıdır. Tarih boyunca Çin uygarlığından Antik Yunan ve Roma’ya, büyük uygarlıklardan yerel düzeydeki küçük topluluklara kadar, yaş almış insanlar yalnızca kronolojik yaşları nedeniyle değil, deneyim ve muhakeme güçleri nedeniyle toplumsal saygı gördüler.

Öte yandan yaşlılığın bilgelikle özdeşleştirilmesi, her ne kadar bilgi ve tecrübe birikiminin aktarımıyla ilişkili olsa da, hem yaşlılığı homojen bir kategori gibi sunması hem de yaşlılığın bir otorite sembolü haline gelmesi bakımından problemlidir. Ne var ki, günümüzde yaşlılıkla ilgili pek çok çalışmada ve yaşlı ayrımcılığıyla mücadelede, yaşlılığa ilişkin bu eski kabullerin hatırlanması öneriliyor; ancak yaşlılık, bilgelik ve otorite arasındaki ilişki ile bilginin bir iktidar biçimi olarak konumlandırılması meselesi yeterince tartışılmıyor.

Yaş ayrımcılığının Janus yüzü hem gençlere hem de yaşlılara yönelik ayrımcılığı aynı anda düşünmeyi gerektiriyor. Bu çerçevede, yaşlı ayrımcılığıyla mücadelede iki husustan kaçınmamız gerektiğini söyleyebiliriz: İlk olarak, yaşlılık, oluşturulan tüm stereotiplere rağmen- olumlu stereotipler de dahil olmak üzere- homojen bir kategori değildir; her bireyin yaş alma süreci, yaşlılık deneyimi ve bilgelik tecrübesi birbirinden farklıdır. İkinci olarak, bilgiye
sahip olmak ile bilgelik arasında bir fark vardır. Bilgelik, konumu ne olursa olsun, iktidar ve otorite talebiyle uzlaşmaz. Bu nedenle, yaşlılara yalnızca bilgi ve deneyim sahibi oldukları için toplumda, bilimde ya da siyasette ayrıcalıklı bir konum tanımak doğru bir yaklaşım değildir. Gerontokratik
yönetimlerde olduğu gibi yaşın tek başına bir üstünlük ölçütü haline gelmesi, yaş ayrımcılığıyla mücadeleyi güçlendirmek yerine zayıflatabilir. Hatta bu yaklaşım, yaş ayrımcılığının diğer yüzü olan gençlere yönelik ayrımcılığa da yol açabilir.

Tarih boyunca birçok uygarlıkta yaşlılık, kronolojik
yaştan çok deneyim, muhakeme ve bilgelikle ilişkilendirilerek toplumsal saygı ve meşruiyetin önemli bir kaynağı olarak görüldü.

Yaş ayrımcılığının aşılması, yaşlılığı ne homojen bir kimlik ne de kendiliğinden otorite ve bilgelik kaynağı
olarak gören; gençler ile yaşlılar arasında yaş temelli ayrıcalıkları reddeden eşitlikçi bir yaklaşımı zorunlu kılar.

Yaşlılık, deneyim ve meşruiyet: Antik dünyada bilgeliğin siyasal anlamı

Yaşlılık ile bilgelik arasında kurulan kadim bir ilişki vardır. Bu ilişki, insan topluluklarının en eski kültürel kabullerinden biridir. Bu kabule göre yaşlı bireyler geçmiş kuşakların deneyimlerini taşıyan, toplumsal hafızayı koruyan, kaostan ve krizden çıkışın yollarını gösteren, basiret sahibi kişiler olarak değerlendirilmiştir. Öte yandan yaşlı bireylerin erdemlerle ve bilgelikle temsil edilmelerinin gerçekçi bir karşılığının olmadığını, homojen bir yaşlılık tanımının gerçek yaşamdaki tecrübelerle örtüşmediğini de görmekteyiz. Yani yaşlılık-tecrübe-erdem ilişkisinin gösterdiği şey, her yaşlı insanın sırf biyolojik yaşı nedeniyle bilgelik sıfatını kazanması anlamına gelmiyor; bunun yerine uzun yaşam deneyiminin bilgeliğin gelişmesi için özel bir imkân sunduğunu gösteriyor. Yani aslında erdemlerin tecrübe içerisinde kazanıldığına dair yaygın görüşün, yaşlılık konusundaki perspektifi önemli ölçüde belirlediğini söyleyebiliriz.

Özellikle Antik Yunan ve Roma düşüncesinde yaşlılık, insanın tutkular üzerindeki hakimiyetinin arttığı, yaşam deneyiminin derinleştiği ve doğru yargı verme kapasitesinin güçlendiği bir dönem olarak görülür. Platon, Aristoteles ve Cicero gibi düşünürler yaşlılığı yalnızca bireysel bir deneyim olarak değil, aynı zamanda siyasal ve etik yaşam açısından önemli sonuçlar doğuran bir durum olarak ele alır. Buna karşın modern dönemde yaşlılık ile bilgelik arasındaki ilişkinin giderek zayıfladığını söyleyebiliriz. Çünkü kapitalist üretim biçimleri, teknolojik dönüşümler ve hız ideolojisi deneyimi değil, yeniliği; sürekliliği değil, değişimi; bilgece muhakemeyi değil, teknik uzmanlığı ön plana çıkardı. Bu nedenle yaşlıların toplumsal statüsü bu gelişmelerle birlikte derinden sarsıldı.

Antik dünyada yaşlılık bilgelik ve siyasal muhakemenin kaynağı olarak görülürken, modern dönemde hız, üretkenlik ve teknik uzmanlığın öne çıkması yaşlılık ile bilgelik arasındaki bağı zayıflattı.

Antik düşüncede yaşlılık, insanın etik duruşunu geliştirebildiği, yaşam pratiklerinde olgunlaştığı ve kamusal otorite kazandığı bir yaşam evresi olarak görülürken; modern toplumlarda üretkenlik ve performans ölçütlerinin öne çıkması, yaşlılığın taşıdığı etik ve epistemik değeri görünmez hale getirdi. Buna rağmen yaşlılık, insanın sonluluğunu, kırılganlığını kavramasına, yaşamın bir bütün olarak değerlendirebilmesine olanak tanıması bakımından bilgeliğin gelişebileceği en önemli imkanlardan biri olmaya devam ediyor.

Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, Platon’un Devlet adlı eserinde Kephalos’a, ozanların ‘yaşlılık eşiği’ olarak adlandırdıkları bir döneme ilişkin söylettikleridir. Platon bu eserinde Kephalos aracılığıyla yaşlılığın birçok insan tarafından bir felaket olarak görüldüğünü, ancak bunun yaşlılıktan değil, karakterden kaynaklandığını savunur. Sokrates ile aralarında geçen diyalogda Kephalos, yaşlılık döneminde karşılaşılan olumsuz, istenmeyen durumların yaşlılığın kendisinden çok kişinin yaşam tecrübesi ve karakteri ile ilgili olduğunu savunur. Kephalos”a göre hayatları boyunca kötü yaşamış insanlar yaşlılıkta da huzursuzluk yaşar; ölçülü ve erdemli yaşamış insanlar ise yaşlılığı daha dingin, daha erdemli ve sükûnet içinde karşılayabilirler.

Kephalos’un yaşlılığa ilişkin değerlendirmesi son derece dikkat çekicidir. Ona göre, insanların çoğu yaşlılığı sadece bedensel güçlerin azalması olarak değerlendirir. Oysa Kephalos yaşlılığı bir özgürlük durumu olarak görür. İnsanı gençlik döneminde despotça kontrolü altına alan yoğun tutkuların baskısından kurtarabilen bir özgürleşme deneyimi olduğunu iddia eder. Platon, Kephalos’a bunları söyletirken; yaşlılığı arzuların hâkimiyetinden aklın hâkimiyetine geçiş olarak yorumlar. Bu yaklaşım Platon’un genel etik yaklaşımıyla uyumludur. Çünkü Platon’a göre erdemli ve adil insan, davranışları tutkular ve arzularla değil, ruh, yani akıl tarafından yönetilen insandır. Bu nedenle insanın gerçek özgürlüğü arzularını sınırsızca gerçekleştirmesinde
değil, onları akıl yoluyla düzenleyebilmesinde ortaya çıkar. Yaşlılık bu anlamda ruhun daha dengeli hale gelmesine ve kişinin daha erdemli ve bilge bir yaşam sürmesine katkıda bulunabilir.

Platon, Antik Yunan’daki ihtiyarlar meclisi (Gerousia) anlayışına paralel olarak, siyasal otoritenin kaynağını yaşın kendisinde değil,
ancak uzun deneyim, tutkular üzerinde denetim ve hakikate yönelen düşünsel olgunlaşma sonucunda kazanılan bilgelikte temellendirir; bu nedenle filozof-
kralın ancak ileri yaşlarda yönetici olabileceğini ileri sürer.

Platon’un bu yaklaşımı, günümüzde yaşlılığa yönelik olumsuz tutumlar, damgalama ve stereotiplestirme karşısında alternatif bir perspektif gibi görünebilir. Öte yandan Platon, yaşlılığı yalnızca olumlu bir değer olarak ele almakla yetinmez, filozof-kral anlayışını tecrübe ve yaşın sağladığı birikimle temellendirerek gerontokratik bir yönetim anlayışını benimser. Böylece yaşlılık, bilgelik ve iktidar arasında bir bağ kurar. Platon’un da benimsediği ve bazı Antik Yunan şehirlerinde etkili olan Gerousia (ihtiyarlar meclisi), yaşlıların yönetimde bir erk oluşturma zeminini oluşturur.

Nitekim Devlet’te de yöneticilerin uzun yıllar süren eğitimlerden geçmeleri gerektiği
vurgulanır; zira gerçek siyasal bilgelik gençlik coşkusunun değil, uzun deneyim ve düşünsel olgunlaşmanın bir sonucudur. Bu yüzden Platon’un düşüncesinde filozof-kralın ancak ileri yaşlarda yönetici konumuna yükselebiliyor olması tesadüf değildir. Ona göre hakikatin bilgisi zamana ihtiyaç duyar ve yönetici olabilecek bir kişi yıllar içinde hem bedenin arzularına karşı koymayı öğrenir, duyusallıktan uzaklaşır
hem de yanılgılarından dersler çıkarır ve erdeme, hakikate yönelir.

Platon her ne kadar yaşlılığı romantikleştirmiyor ve her yaşlı insanın bilge olmadığını kabul ediyor olsa da, burada yaşlılığa, erdemlere ve donanıma sahip olunması koşuluyla özel bir yer verdiğini görüyoruz. Bunun da onun etik yaklaşımı çerçevesinde, arzulardan tamamen arınmış olmanın insanı doğrudan hakikate, adalete ve erdemlere götüreceği düşüncesiyle ilişkili olduğunu söyleyebiliriz. Platon’a göre yaşlılık yalnızca doğru yaşanmış bir yaşamın sonunda bilgeliğe dönüşebilir, dolayısıyla yaşlılık ile bilgelik arasındaki ilişki biyolojik değil, etik bir ilişkidir. Ancak Platon bu ilişkinin politik sonuçları üzerine yeterince düşünmez: Gerontokratik toplumlarda yaş, yalnızca biyolojik bir farklılık değildir; yaşlıların hakimiyeti zamanla siyasal otoriteyi meşrulaştıran bir ilkeye dönüşür. Bu nedenle güç, servet ve toplumsal prestij, yaş ilerledikçe biriken ve yaş hiyerarşisinin üst basamaklarında yoğunlaşan kaynaklar olarak görülür; siyasal karar alma süreçleri de büyük ölçüde toplumun en yaşlı üyelerinin otoritesi etrafında şekillenir. Benzer bir yaklaşım Aristoteles’te de görülür. Ancak Aristoteles, Platon’un yaşlılığı daha çok bilgelik ve muhakeme ile ilişkilendiren yaklaşımından farklı olarak, yaşlılığa ilişkin daha karmaşık ve kimi zaman çelişkili bir tablo çizer. Bir yandan yaşlılığın deneyimden kaynaklanan avantajlarını kabul ederken, diğer yandan bu yaşam evresinin bireyde yaratabileceği sınırlılıkları da ayrıntılı biçimde ele alır. Nitekim Retorik isimli eserinde yaşlıların çoğu zaman kuşkucu, aşırı ihtiyatlı, gelecekten beklentileri azalmış ve gençlerin atılganlığını dizginleyen kişiler haline geldiklerini belirtir. Gençler umut ve cesaretle hareket ederken, yaşlılar yaşam boyunca karşılaştıkları başarısızlıkların, kayıpların ve hayal kırıklıklarının etkisiyle daha temkinli davranma eğilimindedir. Bu nedenle Aristoteles açısından yaşlılık ne bütünüyle övülecek ne de tümüyle olumsuzlanacak bir yaşam dönemidir.

Bununla birlikte Aristoteles’in yaşlılığa ilişkin değerlendirmesini anlamak için Nikomakhos’a Etik’te geliştirdiği phronesis kavramına başvurmak gerekir. Genellikle ‘pratik bilgelik’ olarak çevrilen bu kavram, yalnızca ahlaki ilkeleri veya genel kuralları bilmek anlamına gelmez; somut durumlarda neyin yapılması gerektiğini doğru biçimde muhakeme edebilme yetisini ifade eder. Aristoteles’e göre böyle bir yeti yalnızca teorik bilgiyle kazanılamaz; uzun süreli deneyim ve yaşam pratiği gerektirir. İnsan, yaşamı boyunca karşılaştığı başarılar ve başarısızlıklar, dostluklar ve çatışmalar, umutlar ve hayal kırıklıkları aracılığıyla muhakeme kapasitesini geliştirir. Bu nedenle deneyim, etik yaşamın vazgeçilmez unsurlarından biridir.

Aristoteles’e göre pratik bilgelik (phronesis), teorik
bilgiden ziyade uzun yaşam deneyimiyle gelişen doğru muhakeme yetisidir; bu nedenle yaşlılık, etik yargının oluşumunda önemli bir birikim zemini sunar.

Yaşlılığın önemi de tam bu noktada ortaya çıkar. Uzun bir yaşam süreci, bireye yalnızca daha fazla olay görme fırsatı sunmaz; aynı zamanda insan ilişkilerinin, toplumsal düzenin ve ahlaki kararların karmaşıklığını daha derinden kavrama imkânı sağlar. Bununla birlikte, Aristoteles deneyimin kendiliğinden bilgeliğe dönüşeceğini düşünmez. Deneyim, bilgeliğin koşullarından biridir; ancak onun garantisi değildir. Bu nedenle, yaşlılık ile bilgelik arasında zorunlu bir özdeşlik değil, ancak güçlü bir ilişki kurulabilir. Aristoteles’in yaklaşımının özgünlüğü de burada yatar. O, bilgeliği yaşla ya da bilgi birikiminin niceliğiyle özdeşleştirmez. Bilgelik, yaşamın değişken ve çoğu zaman belirsiz koşulları içinde doğru yargıda bulunabilme kapasitesidir. Yaşlılık bu kapasitenin gelişmesi için elverişli bir zemin sağlayabilir; ancak aynı zamanda aşırı ihtiyat, değişime direnç ve yerleşik kanaatlere bağlılık gibi eğilimleri de güçlendirebilir. Dolayısıyla Aristoteles’e göre yaşlılık ne doğrudan bir otorite kaynağıdır ne de kendiliğinden bilgelik üretir; değeri, deneyimin muhakemeyi derinleştirme potansiyelinde aranmalıdır.

Bilgelikten otoriteye

Yaşlılık ile bilgelik arasındaki ilişkinin klasik dünyadaki en sistematik savunularından biri Cicero’nun De Senectute (Yaşlılık Üzerine) adlı eserinde karşımıza çıkar. Aristoteles yaşlılığa ilişkin değerlendirmesinde deneyimin sağladığı muhakeme avantajları ile yaşın beraberinde getirebileceği aşırı ihtiyat, kuşkuculuk ve değişime direnç arasında bir gerilim kurarken, Cicero yaşlılığın değerini daha güçlü ve daha açık bir biçimde savunur. Onun amacı yalnızca yaşlılığın olumsuz bir yaşam evresi olmadığını göstermek değil, yaşlılığın bireysel ve kamusal yaşam açısından taşıdığı özgün değeri ortaya koymaktır.

Cicero, yaşlılığa yöneltilen dört temel eleştiriyi ele alır: Bunlar yaşlılığın insanı kamusal yaşamdan uzaklaştırdığı, bedensel güçleri azalttığı, hazlardan mahrum bıraktığı ve insanı ölüme yaklaştırdığı iddialarıdır. Bu eleştiriler, kendi çağının yaşlılık algısını büyük ölçüde belirleyen eleştirilerdir. Ona göre bu eleştirilerin hiçbiri yaşlılığı değersiz bir yaşam evresi olarak değerlendirmek için yeterli değildir. Her şeyden önce yaşlılık kamusal yaşamın sonu değildir. Siyasal yaşam yalnızca fiziksel güç ve hareket kabiliyetine
dayanmaz; aksine, öngörü, muhakeme ve deneyim gerektirir. Bu nedenle Cicero, Roma tarihinden verdiği
örneklerle yaşlı devlet insanlarının ve senatörlerin siyasal topluluğun yönetiminde üstlendikleri belirleyici rolleri vurgular. Gençlik enerji sağlayabilir; ancak kamusal meselelerde doğru karar verebilme kapasitesi çoğu zaman uzun yıllar boyunca edinilmiş deneyime dayanır. Bu nedenle yaşlılık, bedensel zayıflamaya rağmen kamusal değerini koruyabilir. Hatta belirli açılardan yaşlı bireylerin siyasal yaşam için daha uygun oldukları bile söylenebilir; çünkü onlar geçici tutkuların ve ani heyecanların etkisinden daha fazla uzaklaşmıştır.

Cicero’nun yaşlılık savunmasının merkezinde ölçülülük ve erdem kavramları yer alır. Ona göre insan yaşamının amacı hazların peşinden koşmak değildir. Bu nedenle yaşlılığın gençlikteki bedensel hazların azalmasına yol açması bir kayıp olarak görülmemelidir. Tam tersine, bu insanı tutkuların baskısından kurtararak daha dengeli ve daha özgür bir yaşamın önünü açabilir. Erdemli bir yaşam sürmüş kişi için yaşlılık, geçmiş deneyimlerin anlamını kavrama, yaşamını bütüncül biçimde değerlendirme ve içsel bir dinginliğe ulaşma fırsatı sunar. Böylece yaşlılık yalnızca biyolojik bir süreç değil, aynı zamanda ahlaki ve düşünsel olgunluğun gerçekleşebileceği bir yaşam evresi haline gelir.

Bu noktada Cicero, Platon ve Aristoteles’ten miras aldığı bir düşünceyi daha ileri taşır: Yaşlılık ile bilgelik arasındaki ilişki yalnızca bireysel bir özellik değil, aynı zamanda kamusal bir değerdir. Bilgelik, yalnızca kişinin kendi yaşamını yönetmesine yardımcı olmaz; topluluğun yönetiminde de bir meşruiyet kaynağı olarak işlev görür. Bu nedenle yaşlılık ile siyasal otorite arasındaki ilişki tesadüfi değildir. Antik dünyada yaşlıların kamusal alanda sahip oldukları ayrıcalıklı konum, büyük ölçüde yaşla birlikte geliştiği düşünülen
muhakeme yetisi ve bilgelik anlayışı üzerinden meşrulaştırılmıştır. Başka bir ifadeyle, yaşlıların otoritesi biyolojik yaşlarından değil, yaşın deneyim aracılığıyla bilgeliğe dönüşebileceği varsayımından kaynaklanır.

Nitekim Antik Çağ’dan Orta Çağ’a ve erken modern döneme kadar uzanan tarihsel süreç boyunca yaşlılık, yalnızca yaşamın son evresi olarak değil, aynı zamanda belirli bir toplumsal ve siyasal statü olarak değerlendirilir. Yaşlılara duyulan saygının ardında yalnızca geleneksel hiyerarşiler değil, onların deneyim sayesinde daha güvenilir muhakemelerde bulunabilecekleri yönündeki inançlar yer alır. Bu nedenle yaşlılık, bilgelik ve otorite arasında kurulan ilişki, aynı zamanda siyasal meşruiyetin kaynaklarından biri olarak işlev görmüş ve bu düşünce, ana akım Batı felsefesinin kökeninde yerleşmiştir.

Modern dünyada yaşlılığın dönüşümü, değersizleşmesi ve yaşlı ayrımcılığı

Modern döneme gelindiğinde ise yaşlılık ile bilgelik arasında kurulan tarihsel ilişkinin temelleri giderek zayıflamaya başlar. Bu çözülmeyi yalnızca ekonomik yapının dönüşümü ya da aile ilişkilerinin yeniden örgütlenmesiyle açıklamak yetersizdir. Asıl kırılma, bilgiye ve zamana ilişkin anlayışın köklü biçimde değişmesinde ortaya çıkar. Antik ve klasik düşüncede deneyim, bilginin ve muhakemenin temel kaynaklarından biri olarak kabul edilirken; modern toplumlarda bilgi giderek teknik uzmanlık, ölçülebilirlik ve kurumsallaşmış doğrulama biçimleriyle özdeşleşir.

Bilimsel Devrimler ve Aydınlanma ile birlikte ortaya çıkan ilerleme fikri, zamanın yönünü geçmişten geleceğe çevirdi. Bu yeni zaman anlayışı içinde geçmiş, giderek geleceğe rehberlik eden bir kaynak olmaktan çıktı; yenilik, değişim ve üretim kapasitesi toplumsal değerlerin merkezine yerleşti. Böylece yaşlılığın toplumsal anlamı da yeniden tanımlandı.

Modern toplumlar için belirleyici olan şey artık uzun bir yaşam deneyimi değil, sürekli yenilik üretme kapasitesidir. Bilgi, kuşaklar boyunca aktarılan deneyimlerden ziyade sürekli güncellenen bilimsel ve teknik uzmanlık biçimlerinde üretiliyor. Dolayısıyla teknolojik değişimin hızlanması, geçmiş deneyimin geleceği anlamlandırmadaki ayrıcalıklı konumunu zayıflattı. Bunun sonucunda yaşlılık ile bilgelik arasında kurulan geleneksel bağ aşınırken, yaşlılık ile otorite arasındaki ilişki de sorgulanmaya başlandı.

Vincent van Gogh, Old Man in Sorrow (On the Threshold of Eternity, 1890),

Dolayısıyla modern dönemde yaşlılığın dönüşümü yalnızca yaşlı bireylerin toplumsal statüsündeki bir gerileme olarak okunamaz. Bu dönüşüm aynı zamanda bilginin kaynağına, otoritenin meşruiyetine ve siyasal karar alma süreçlerine dairdir ve bu alanlarda kimin söz sahibi olacağına ilişkin temel bir yeniden yapılanmayı ifade eder. Antik dünyada deneyim aracılığıyla meşrulaştırılan yaşlılık otoritesi, modern toplumlarda yerini uzmanlık, teknik bilgi ve performans temelli yeni meşruiyet biçimlerine bıraktı.

Bugün yaşlılık ile bilgelik arasında kurulan bu tarihsel bağın önemli ölçüde zayıfladığı açıktır. Bilginin giderek uzmanlaşmış ve parçalanmış bir yapıya bürünmesi, teknolojik dönüşümlerin hızlanması ve deneyimden çok güncel teknik bilginin değer kazanması, yaş almış bireylerin yaşam tecrübelerini çoğu zaman görünmez kıldı. Toplumsal otorite deneyimden uzmanlığa, muhakemeden teknik hesaplanabilirliğe doğru kaydı; bunun sonucunda yaşlılık bilgelikle değil, daha çok bakım ihtiyacı, sağlık sorunları ve ekonomik ve sosyal yük kavramlarıyla ilişkilendirilmeye başlandı.

Bu değişim aynı zamanda yaşlılığın yalnızca sosyal statüsünü değil, meşruiyetini de dönüştürdü. Çünkü yaşlılık meselesi yalnızca yaşlı bireylerin nasıl yaşadığı sorusu değildir; aynı zamanda hangi yaşam biçimlerinin değerli kabul edildiği, hangi bedenlerin kamusal görünürlüğe sahip olduğu ve hangi deneyim biçimlerinin bilgi olarak tanındığı ve meşru görüldüğü sorusudur. Başka bir ifadeyle, mesele biyolojik yaşlanma değil, yaşlılığın toplumsal olarak nasıl anlamlandırıldığıdır.

Bu noktada yaşlılık, siyaset felsefesi açısından temel bir problem haline gelir. Bir toplumun yaşlı bireylere yönelik tutumu, yalnızca bakım politikalarının değil, aynı zamanda insan onuru, yurttaşlık, eşitlik ve meşruiyet anlayışının da göstergesidir. Hangi bedenlerin üretken sayıldığı, hangi bireylerin kamusal alanın öznesi olarak kabul edildiği ve hangi yaşam evrelerinin değerli görüldüğü soruları, doğrudan siyasal meşruiyet tartışmalarının merkezindedir.

Yaşlılığın toplumsal anlamı, yalnızca biyolojik bir süreç değil; hangi yaşam biçimlerinin değerli, hangi bedenlerin görünür ve hangi deneyimlerin bilgi olarak kabul edildiğini belirleyen siyasal ve normatif
bir inşa sürecidir.

Buna karşın, son yıllarda gerontoloji literatürü, yaşlılığı homojen bir kategori olarak düşünmenin problemli olduğunu giderek daha fazla gösteriyor. Bu durumda kimlerin yaşlı kabul edileceği ve yaşamın hangi evresinin yaşlılık periyodu olarak işaretleneceği başka bir tartışma konusu haline geldi. Yaşlılık uzun süre, altmış veya altmış beş yaş
sonrasında başlayan tekil, homojen bir yaşam evresi olarak kabul edildi. Oysa günümüzde yaşlılık deneyimlerinin son derece farklılaştığı açıktır. Bu nedenle ‘üçüncü yaş’ ve ‘dördüncü yaş’ ayrımı giderek önem kazandı.

Buna karşın, son yıllarda gerontoloji literatürü, yaşlılığı homojen bir kategori olarak düşünmenin problemli olduğunu giderek daha fazla gösteriyor. Bu durumda kimlerin yaşlı kabul edileceği ve yaşamın hangi evresinin yaşlılık periyodu olarak işaretleneceği başka bir tartışma konusu haline geldi. Yaşlılık uzun süre, altmış veya altmış beş yaş sonrasında başlayan tekil, homojen bir yaşam evresi olarak kabul edildi. Oysa günümüzde yaşlılık deneyimlerinin son derece farklılaştığı açıktır. Bu nedenle ‘üçüncü yaş’ ve ‘dördüncü yaş’ ayrımı giderek önem kazandı.

Bu durum modern toplumların temel çelişkisini de ortaya koyar: Bir yandan bireylerden daha uzun süre yaşamaları beklenirken, diğer yandan yaşamın ileri evreleri istenmeyen ve kaçınılması gereken bir gelecek olarak sunulur. Her ne kadar aktif yaşlanma pratikleri bireylerin temel hakları arasında görülmeye başlansa da yaşlılığa ilişkin temel ön kabulleri dönüştürmede yetersiz kalır. Yaşlılık böylece hem kaçınılmaz olan hem de değersizleştirilen bir deneyim olarak ikili bir konuma yerleşir ve eski otoritesini kaybeder.

Bu çerçevede yaşlılık ile otorite arasındaki ilişkinin çözülmesi, yalnızca epistemik bir dönüşüm değildir, aynı zamanda ‘yaşlı ayrımcılığı’ olarak adlandırılan yeni bir ayrımcılık biçiminin ortaya çıkışına da neden olur. Yaşlılığın eski değerini ve toplumsal hiyerarşideki konumunu yitirmesi, yaşlı bireyleri yaşamın olağan akışına dahil etmek yerine, onları yaşamın kıyılarına sürükler. Yaşlı ayrımcılığı, yalnızca bireysel önyargıları değil, yaşlıların sistematik biçimde kamusal, ekonomik ve siyasal alanların dışına itilmesini ifade eder. Toplumsal önyargılar, aynı zamanda çalışma ve iş kanunları, yaşlı sağlığı konusundaki ihmaller, sosyal
ve psikolojik desteklerin yetersizliği, kapitalist üretim ve tüketim mekanizmalarının içerisindeki problemli konumlanış biçimleri gibi pek çok konuya sirayet ederek kamu politikalarını biçimlendirir ve böylece yaşlı ayrımcılığı yeniden üretilir. Yaşlılığın bilgelik ve otoriteyle ilişkisi zayıflarken, yaşlılık çoğu durumda kamusal görünmezlik ve toplumsal dışlanma ile eşzamanlı ilerler.

Bu noktada paradoksal bir durum ortaya çıkar: Yaşlılık ile bilgelik arasındaki bağın çözülmesi, bir yandan gerontokratik ayrıcalık biçimlerini sorgulama imkânıni yaratırken, diğer yandan yaşlıların kamusal alandan dışlanmasını kolaylaştıran yeni normatif rejimleri üretir. Yaşlı haklarını savunmak adına yaşlılığı yeniden bilgelik ve otoriteyle özdeşleştirmeye çalışmak ise farklı bir risk taşır: bu kez yaşlılık olumlu stereotiplerle yeniden homojenleştirilir ve dahası, eski hiyerarşik, otoriter politika yapma biçimlerinin yeniden üretilmesine neden olur. Yaşlılar bilgedir, yaşlılar ağırbaşlıdır, yaşlılar her durumda sorunları çözer, yaşlılar basiretlidir, yaşlılar yönetimi daha iyi bilir… gibi olumlu görünen ifadeler, bir yandan tüm yaşlıları kapsamadığını bildiğimiz, sadece ayrıcalıklı bir grubun otoritesini meşrulaştırırken, diğer yandan toplumun yaşlı olmayan kesimlerini bu sıfatlardan azade görür; bilgeliğin tecrübeden önce, sorgulamayı gerektirdiğini ve toplumda biriken tecrübe de dahil olmak üzere yerleşik tüm yapılara karşı eleştirel bir tutumu gerektirdiğini unutturur.

Bu nedenle yaşlılık ile bilgelik arasındaki ilişki ne özdeşlik ne de tam bir kopuş üzerinden düşünülmelidir. Asıl mesele, yaşam deneyiminin hangi koşullar altında eleştirel bir muhakeme kapasitesine dönüştüğü ve bu kapasitenin kamusal alanda nasıl meşruiyet kazandığıdır. Başka bir ifadeyle, farklı kuşakların bilgi, deneyim ve beklentilerinin eşit biçimde temsil edilebildiği, karşılıklı etkileşim içinde değerlendirilebildiği kapsayıcı bir toplumsal düzenin nasıl kurulabileceği sorunudur. Çünkü demokratik bir toplum ne yalnızca gençliğin dinamizmiyle ne de yalnızca yaşlılığın deneyimiyle varlığını sürdürebilir; kuşaklar arası karşılıklı öğrenme ve katılım, demokratik meşruiyetin temel koşullarından biridir. Böyle bir zeminde yaşlılık ne
toplumsal bir yük ne de kendiliğinden ayrıcalık ve otorite sağlayan bir konum olarak görülür. O halde asıl soru şu: Yaşlılık ne yalnızca üretkenliğin kaybedildiği bir dönem ne de insanı kendiliğinden bilgeleştiren bir yaşam evresiyse, modern toplumlarda yaşlılık ile bilgelik, iktidar ve meşruiyet arasındaki ilişkiyi nasıl yeniden düşünmeliyiz?

Yaşlılık ile bilgelik arasındaki ilişkiyi ne birbirinin yerine koymalı ne de tamamen birbirinden ayırmalıyız. Asıl üzerinde durmamız gereken, deneyimin hangi koşullarda eleştirel düşünceye dönüştüğü ve bunun kuşaklar arasında dayanışmayı güçlendiren, daha demokratik bir toplumsal yaşamı nasıl desteklediğidir.

Leave a Reply

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir