Yaş almanın ‘yaşlı’ tarihi

Yaş ve yaşlanmanın geçmişte nasıl algılandığı, nasıl deneyimlendiği ve sosyal yaşamı nasıl etkilediği sorularına verebileceğimiz yanıtlar sınırlı olsa da mevcut veriler bu konuda tek bir modelden söz etmenin mümkün olmadığını gösteriyor. Yaş ve yaş gruplarına ilişkin algılar ve deneyimler, hem dönemsel olarak hem de aynı dönemde farklı coğrafyalarda yaşayan topluluklar arasında belirgin bir çeşitlilik gösteriyor.

Arş. Gör. Dr. Coşkun Sivil
Trakya Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü, Tarih Öncesi Ana Bilim Dalı

‘Yaşlanma’ kavramı denildiğinde aklımıza ilk gelen, genellikle zamanın biyolojik varlığımız üzerindeki etkisi oluyor. Zamanın üzerimizdeki etkilerini bebeklik, çocukluk, gençlik ve erişkinlik süreçlerinin her birinde birbirinden farklı şekillerde deneyimliyoruz. Bu süreçler biyolojik varlığımızın gelişim aşamalarını tanımlasa da değişen tek şey bedenimiz değil!

Uzun bir zamana yayılarak değişen bu süreçler birbirini usulca takip ederken geçirdiğimiz her yaş grubunda hem sosyal yaşamımız hem de çevremizle kurduğumuz ilişkiler birbirinden çok farklı deneyimleri de beraberinde getiriyor. Yaşlanmaya giden yolda edindiğimiz deneyimler, farklı yaş dönemlerinin ayrımını da görünür kılıyor. Bu yüzden yaşlılık, kendinden önceki yaş evrelerini de kapsayan aynı zamanda bu gruplarla ilişkilerimizin devam ettiği bir süreç. Hayatımız boyunca farklı yaş evrelerinde farklı şekillerde sosyal ilişkiler geliştirip, belki de biyolojik yaşımızdan daha güçlü şekilde ait olduğumuz yaş grubunun sosyal değişikliklerini hissediyoruz. İşte bu değişimler, yaşlanmanın ‘yaş alma’ dediğimiz sosyal yönünü oluşturuyor.

Çocukluk, gençlik, erişkinlik ve yaşlılık dönemlerinin her birini neredeyse tamamen farklı pratiklerle yaşıyor, yaşımızın sosyal etkilerini fiziksel etkilerinden neredeyse daha güçlü hissediyoruz. Yaş grupları arasındaki geçişlere atıf yapan bebek ziyaretleri, düğün ve cenaze törenleri gibi bir araya geldiğimiz etkinlikler hem yaşıtlarımızla hem de diğer yaş gruplarıyla olan ilişkilerimizi güçlendiriyor. Çocukluktan başlayarak yaşlılığa uzanan süreçte edindiğimiz deneyimler, farklı alanlarda yetkinliğimizi arttırırken bazı kültürlerde sosyal konumumuzu da güçlendiriyor. Olaylar karşısında fikrine başvurulan, deneyim ve görüşleri ön planda tutulan bireyler genellikle belirli alanlarda deneyim sahibi kişiler arasından seçiliyor ve ilerleyen yaşımız, yetkinliklerimizin tanınırlığını da beraberinde getiriyor.

Yaşla birlikte değişen sosyal konumumuz, aile içerisinde anne-baba rolüyle söz sahipliğimizden başlayarak, ilerleyen yaşamımızda torun ve çocuklarımızla kurduğumuz ilişkide saygınlığımıza atıf yapan gelenek ve uygulamaları da içine alıyor.

Yaş, otorite ve toplumsal hiyerarşi

Modern toplumlarda yaş grupları arasındaki ilişkiler ekonomik bağımsızlık, bireysel haklar ve hukuk düzeni gibi işleyişlerle dengelenir. Sanayi öncesi toplumlarda ise aile ve topluluk içinde yaş grupları arasındaki ilişkiler daha keskin kurallarla sınırlanıyor, bazen cinsiyetler arasındaki belirgin farklılıkları bugün olduğundan daha güçlü şekilde içeriyordu. Cinsiyetler arasındaki ayrım, aile içinde söz hakkından, miras hakkına uzanan geniş yelpazede ekonomik öncelikleri de belirliyordu. Öyle ki, Viktorya dönemi İngiltere’sinde sanayi kentlerine göç eden birçok ailede sofraya önce baba ve erkek çocuklar, ardından anne ve kız çocuklar oturuyordu. Özellikle et tüketimi konusunda da aile içi erişim sırası benzer şekilde işliyordu. Bu düzen, aile içindeki yaş ve cinsiyet temelli hiyerarşinin gündelik yaşamın en sıradan anlarında bile ne kadar güçlü şekilde hissedildiğini gösteriyordu.

Sanayi sonrası toplumlarda değişen pek çok şey gibi bebeklik, çocukluk, erişkinlik ve yaşlılık gibi evrelerin topluluk içindeki algısı belirgin şekilde değişse de hala yaş grupları arasında sosyal konularda ayrımlardan söz etmek mümkün. Anadolu’nun farklı bölgelerinde aile büyüklerine duyulan saygı ve söz hakkı konusundaki öncelikleri, hepimizin aşina olduğu örnekler arasında hala hissediliyor. Üstelik antropolojik çalışmalar günümüzde bile farklı topluluklarda yaş grupları ve cinsiyetler arasında çok farklı ilişkilenme modelleri bulunduğunu açıkça gösteriyor.

Peki, modern topluluklarda bile farklı yaş gruplarının sosyal ve ekonomik alanda görünürlüğü hala değişkenlik gösteriyorsa, binlerce yıl önce yaşayan topluluklarda yaşlılığa uzanan yol nasıl deneyimleniyordu? Biz bugün bile farklı yaş evrelerini farklı şekillerde deneyimliyorsak, binlerce yıl önce yaşayan bir bireyin hayatının farklı aşamalarını nasıl deneyimlediğini saptamamız mümkün mü? Tarih öncesi süreçlerin kapsadığı uzun zaman dilimi göz önüne alındığında bu sorulara bir soru daha eklememiz gerekiyor: Yaşlılık ve farklı yaş grupları her zaman aynı mı algılandı?

Paleolitik dönemden yerleşik yaşamın kalıcı hale geldiği Neolitik döneme uzanan geniş zaman diliminde, geçmiş topluluklarda yaş ve topluluk arasındaki ilişkiye dair örneklere göz atarak yaşlı tarihimizde yaş gruplarının görünürlüğü ve nasıl algılandığı sorusuna yanıt arayabiliriz. Bu sorulara yanıt ararken Levant ve Anadolu’daki avcı-toplayıcı gruplar ile erken yerleşik topluluklardan elde edilen verilerden yararlanacağız. Bu veriler, yaş grupları ile topluluk arasındaki ilişkiye ışık tutan bazı arkeolojik merkezlerden geliyor.

Yaşa dayalı ayrımların erken örnekleri: Neanderthal mezarları

Paleolitik dönem, bugün bildiğimiz kadarıyla yaklaşık 3.3 milyon yıl önce ilk taş aletlerin kullanımıyla doğada olanı dönüştürmeye başladığımız çok uzun bir süreç. Bu tarihten itibaren artık jeolojik çağları teknolojik ve davranışsal değişimler üzerinden tanımlayarak kültürel aşamaları da takip edebiliyoruz. Paleolitik Çağ’dan yerleşik yaşamın başlangıcına kadar uzanan geniş zaman diliminde, yaş grupları ve sosyal davranışlar arasındaki ilişki üzerinde durabileceğimiz en erken örnekler, Orta Paleolitik dönemde karşımıza çıkıyor. Üstelik bu veriler hemen güneyimizdeki Levant ve Zagros coğrafyasında.

Levant, Yaklaşık 2 milyon yıldır Doğu Afrika Rift Vadisi’yle ilişkili coğrafi yapısı nedeniyle oldukça hareketli ve kültürel değişimleri takip etmeye olanak tanıyan önemli bir bölge. Orta Paleolitik dönemde ise Levant – Zagros hattında ilk kez ölü gömmeyle ilişkili uygulamalar, yaş ve yaş grupları ile topluluk davranışları arasındaki ilişki hakkında bazı soru işaretleriyle karşımıza çıkıyor. Levant’ta karşılaştığımız bu erken verileri daha da ilgi çekici yapan ise Neanderthaller’le de ilişkili olması.

Dederiyeh Mağarası’nda bulunan 2 yaş civarında Neanderthal’e ait iskelet

Been, E., Barzilai, O. (2024) “Neandertal burial practices in Western Asia: How different are they from those of the early Homo sapiens?” KIP Articles. 10543.

Levant -Zagros hattı yaklaşık 170 bin yıl ile 55 bin yıl önceye yayılan zaman aralığı boyunca hem H. sapiens hem de H. neanderthalis mezarlarına ev sahipliği yapıyordu. 2024 yılında Been ve Barzilai’nin Levant ve Zagros bölgelerinde saptanan neanderthal ve sapiens mezarlarını bir arada ele alan çalışması, yaşa dayalı erken uygulamalara dair de dikkat çeken sonuçlar sağladı. Neanderthal mezarlarının bulunduğu mağaralardan Dederiyeh Mağarası’nda, erişkin bireylere ait kemikler bulunsa da bozulmadan bulunan 2 neanderthal mezarı, 2 yaş civarındaki bebeklere ait. Bölgede H. neanderthal mezarları bulunan bir diğer merkez ise Amud Mağarası. Her iki merkezde de bebekler kaplumbağa kabukları ve geyiklere ait alt çene kemikleriyle birlikte gömülmüş halde bulundu.

Orta Paleolitik dönemde yaşamış Neandertallerin farklı yaşlardaki bireylerinin mezarlarında farklı nesnelerin bulunması, yaşa bağlı ayrımların bu kadar erken dönemlerde bile var olmuş olabileceğini düşündürüyor. Şanidar Neandertal mezarları uzun yıllar bilinçli ölü gömme konusunda çokça tartışılsa da aslında daha karmaşık verilerle karşı karşıyayız. Bölge Orta Paleolitik’te hem Neandertallere hem de modern insanlara ev sahipliği yapmasına karşın, özellikle daha fazla mezarın bulunmuş olması nedeniyle Neandertallerin erken dönem mezar uygulamalarında yaş grupları daha belirgin biçimde dikkat çekiyor.

Ohalo II ‘de ortaya çıkartılan erkek bireye ait iskelet.

Hershkovitz, vd. (1995). Ohalo II H2: a 19,000-year-old skeleton from a water-logged site at the Sea of Galilee, Israel. American Journal of Pltysicai Anthropoiog) 96, 21.5-234.

Yerleşikliğe doğru: Geçmişi yarına aktaranlar

Yerleşik yaşam günümüzden yaklaşık 11 bin yıl önce, Neolitik dönemde yaygın hale gelse de aslında kökenleri çok daha erkene uzanıyor. Son Buzul Çağ sonlarıyla, hala içinde bulunduğumuz Holosen koşulları arasındaki istikrarsız çevre koşullarında erken kulübeler ve uzun süreli yerleşimler ilk kez yine Levant’ta, Ölü Deniz kıyılarında karşımıza çıkıyor.

Günümüzden yaklaşık 19 bin yıl önce erken baraka ve yapı içi düzenlemeler, bu kez yerleşim alanıyla ilişkilenmiş erişkin bir erkeğe ait mezarı da barındırıyor. Ohalo II’de 35-40 yaş aralığında erişkin bir erkek birey, ölümünün ardından yerleşim içine defnedilmiş ve bu uygulama ilerleyen süreçte giderek daha görünür halde karşımıza çıkacak. Oldukça erken tarihli bu bireye ait yaş aralığı, yerleşiklikle başlayan karmaşık ölü gömme gelenekleri arasında ilk referansımız olarak bir kenarda dursun. Ohalo II’nin de içinde yer aldığı Kebaran Kültürü’nü takiben Levant bölgesinde kaşımıza çıkan Natuf Kültürü’nde yaş gruplarıyla ilgili daha fazla veri, karmaşıklaşan ölü gömme gelenekleriyle karşımıza çıkıyor. Bu veriler de Levant bölgesinde günümüzden 15-11 bin yıl öncesi kadar erkene tarihlenen bir zaman aralığından geliyor.

Natuf merkezlerinden Eynan/Mallaha’da, yaklaşık 14 bin yıl önce diğer yapılardan daha geniş bir bina ile ilişkili olarak bulunan ileri yaşta bir kadına ait iskelet, birlikte gömüldüğü yavru iskeletiyle dikkat çekiyor. Mezarda bulunan bu yavru köpek, ileri yaşta bir bireyle birlikte gömülmüş olmasıyla, topluluk içinde bu bireye verilen sosyal değere de işaret ediyor.

Eynan/Mallaha’da Bina 131’de yavru köpekle (sol üst) gömülen ileri yaşta bir kadına ait iskelet.

Valla, R.F., Khalaily, H., Samuelian, N., Bocquentin, F., Bridault, A., Rabinovich, R. (2017). “Eynan (Ain Mallaha)”. Içinde: Y. Enzel and O. Bar-Yosef (eds.), Quaternary of the Levant. Cambridge University Press.

Yine Eynan/Mallaha’da, yaklaşık 12 bin 500 yıl önce başka bir mezar, farklı bir uygulamayla karşımıza çıkıyor. Bu mezar birbiri üzerine inşa edilmiş iki binayı bir şekilde birbirine bağlayan ilginç bir örnek. Yapılardan birinin terki, bir sonrakinin ise ilk kez inşası arasındaki zaman diliminde, erişkin bir kadın, yapı içine gömülmüş.

Dikkat çekici durum şu ki, sonradan kullanılan binanın inşası sırasında, yapıya gömülen iskeletin kafatası mezardan çıkartılmış ve eski yapının üzerine yenisi inşa edilmiş. Bu örnek aynı zamanda bina yenilemesi sırasında gerçekleşen sonradan müdahalelerin de erken örneklerinden birini temsil ediyor.

Eynan/Mallaha Geç Natuf mezarında kafatası sonradan müdahale gören erişkin bir kadına ait iskelet.

Valla, R.F., Khalaily, H., Samuelian, N., Bocquentin, F., Bridault, A., Rabinovich, R. (2017). “Eynan (Ain Mallaha)”. Içinde: Y. Enzel and O. Bar-Yosef (eds.), Quaternary of the Levant. Cambridge University Press.

Bu tür uygulamalar yerleşik yaşamın kalıcı hale gelmesiyle çeşitlenerek artış gösterecek. Özellikle kafatası ile kol-bacak veya uzun kemiklerin alınması gibi uygulamaları içeren sonradan müdahaleler, Anadolu ve Levant erken yerleşikleri arasında Neolitik dönem boyunca değişen bağlamlarda karşımıza çıkıyor.

Geç Natuf merkezlerinden Hilazon Tachtit Mağarası, dikkat çekici bir diğer örnek. Mağara, avcı-toplayıcı grupların yerleşik yaşam biçimine adapte olurken günlük hayatlarını şekillendiren bazı ilginç gelenekleri görmemize de olanak tanıyor. Mezarlık kompleksi olarak kullanılan mağaraya gömülen bireylerden özellikle bir tanesi, yaş ve cinsiyetin sosyal statü üzerindeki etkisini daha açık biçimde ortaya koyuyor. Yaklaşık 45 yaşlarında, kendi dönemi için ileri yaştaki bir kadına ait mezar, ilginç buluntuları ve belli ki geniş katılımlı cenaze töreninin bu topluluk için anlamına işaret ediyor. Bu mezarda bulunan 70’ten fazla kaplumbağa, cenaze töreninde geniş katılımlı tüketimin bir kanıtı olarak değerlendiriliyor ki, bu veri söz konusu bireyin cenaze töreninin topluluk açısından öneminin de bir göstergesi niteliğinde.

Hilazon Tachtit Mağarası, ‘şaman’ olarak tanımlanan birey ve çevresinde yer alan hayvan kemikleri.
Grosman, L., Munro, N.D, Belfer-Cohen, A. (2008). A 12,000-year-old Shaman burial from the southern Levant (Israel). Proceedings of the National Academy of Sciences, 105, 17665- 17669.

İleri yaştaki bu kadın mezarında, yaban domuzu (E), kartal (D), sansar (B), yabani sığır (A) gibi farklı yabani hayvan kalıntılarının yanında bol miktarda kaplumbağa kabuğu (C) da yer alıyor. Ayrıca bu birey alana gömülen ilk kişi olarak, mağaranın mezarlık alanı olarak kullanılmasının da önünü açmışa benziyor.

Bu tanım dolaylı olarak bazı erişkin bireylerin, doğa ile ilişkileri üzerinden birtakım törenlerin gerçekleştirilmesindeki öncülüğüne de işaret ediyor. Yukarıda değindiğimiz Eynan/Mallaha örneği de bu kategoride tartışılan erken örneklerden biri. Bu gibi örnekler çok yaygın olmasa da Anadolu’nun erken yerleşikleri arasında da bazı özellikleriyle diğer bireylerden ayrılan mezarlar karşımıza çıkacak. Çemka Höyük’te de yine yabani sığır, sansar ve keklik gibi hayvan kalıntılarıyla karşımıza çıkacak bu gibi mezarlar, ‘şaman’larla ilişkilendiriliyor ve doğa ile topluluk arasındaki rolleri vurgulanıyor. Bu ifade, bazı bireylerin topluluk içinde özellikle törenlerle ilişkili sosyal konumlarına atıf yapıyor.

Şimdiye kadar bahsettiğimiz örnekler, Neolitik dönem öncesine ait. Yani Holosen Çağ’ın iklimsel açıdan ılıman ve daha istikrarlı koşullarının henüz tam olarak başlamadığı bir süreci yansıtıyor.

Son Buzul Çağ’ın zorlu iklim koşullarının hissedildiği Genç Dryas sürecinde, erişkin ve ileri yaş gruplarından bazı bireyler, en azından bazı bölgelerde sosyal olarak daha ön plana çıkmış olabilir. Genç Dryas sonrasında yerleşik yaşam biçimin yaygınlaşmasına paralel olarak, yaş gruplarının arkeolojik bağlamları hakkında daha fazla veri sağlıyor.

Yaygınlaşan yerleşiklikte ‘yaş’ algısı

Avcı-toplayıcı yaşam biçimi devam ederken yaygınlaşarak kalıcı hale gelmeye başlayan yerleşik yaşam, yaş grupları arasındaki ilişki çeşitliliğine dair de ip uçları sağlıyor. Günümüzden yaklaşık 11 bin 500 yıl önce başlayan Erken Neolitik dönemin yaygın bilinen temsilcileri arasında Göbekli Tepe ve Karahan Tepe yerleşimleri, anıtsal mimari ve yoğun sembolik betimlerle karşımıza çıksa da bu özellikler dönemin tüm yerleşimlerini yansıtmıyor.

Körtik Tepe Erken Neolitik yerleşiminde, batısındaki Göbekli Tepe ve Karahan Tepe merkezlerinden bildiğimiz anıtsal yapıların yükseldiği dönemde, farklı uygulamalar karşımıza çıkıyor. Üstelik bu merkezlerin bazılarında ölü gömme geleneklerinde yaş gruplarına dayalı farklılıklar daha görünür.

Körtik Tepe’de genç bir bireye ait mezar ve buluntu çeşitliliği.

Benz, M., Alt, K. W., Erdal, Y. S., Sahin, F. S., & Özkaya, V. (2018). Re-presenting the Past: Evidence from daily practices and rituals at Körtik Tepe. In Religion, History, and Place in the Origin of Settled Life (pp. 137-161). University Press of Colorado.

Körtik Tepe, MÖ 10’uncu binyılda bölgenin doğal kayaç türlerinden biri olan ‘klorit’ten üretilen kaplar ve süs eşyaları, dönemin topluluk yapısı hakkında önemli veriler sağlıyor. Klorit nesneler ile yerleşim sakinlerinin karmaşık sosyal yapısı arasındaki ilişkiyi ortaya koyan en önemli veriler ise yine mezar gelenekleri. Bu erken yerleşimde, 12 yaş altındaki çocuk mezarları klorit taş kap ve boncuklar açısından en zengin gömüleri oluştururken, erişkin mezarlarındaki nesneler hem sayısal hem de çeşitlilik açısından daha sınırlı.

Mezarlarda karşımıza çıkan taş kaplar daha detaylı biçimde ele alındığında, yerleşim sakinlerinin günlük yaşamında önemli bir yer edindikleri anlaşılıyor. Bu kaplar, muhtemelen cenaze törenlerinde bilinçli olarak kırılmış ve kırılan parçalardan bazıları, o sırada törene katılan ve hangi sosyal yetki veya sosyal kabulle belirlendiğini bilmediğimiz bireylerce alınarak, kullanılmaya devam edilmiş.

“Parçalanma Teorisi” (fragmentation theory) ile Chapman’ın anlatmak istediği de tam olarak buna benzer uygulamaları içeriyor aslında. Parçalara ayrılarak mevcut formuyla kullanımı sonlanan nesnelerin parçaları, topluluk içinde kullanılmaya devam edilmiş ve farklı yaş grupları arasındaki bağların güçlenmesine katkı sağlamış. Her ne kadar çocuk mezarları daha zengin uygulamaların odağında görünse de diğer yaş grupları da bu nesnelerle bir araya gelmiş.

Bu aşamada Göbekli Tepe ve Karahan Tepe’nin yaş ve yaşlanma konusunda ilk bakışta ne söylediğini de vurgulamadan geçmeyelim. Körtik Tepe’deki sembolik nesne dağılımın aksine, Urfa çevresindeki yerleşimlerde sembolik unsurlarda belirgin cinsiyet tanımları dikkat çekiyor. Urfa Bölgesi Erken Neolitik dönem merkezlerinde dikkatimizi çeken ilk şey, betimlenen insan ve hayvan figürlerindeki eril cinsiyet vurgusu. Tarım ve hayvancılığın da yaygınlaştığı daha sonraki Neolitik dönem yerleşimlerinde, özellikle figürinlerde kadın betimleri yaygın biçimde karşımıza çıkıyor. Yine Neolitik dönem boyunca bazı betimlerde cinsiyeti açık biçimde belirtilmemiş örnekler de mevcut. Ancak bölgedeki erken dönem betimlerinde görülen eril vurgu, bazı araştırmacılar tarafından erişkin erkeklerin toplum içindeki daha güçlü sosyal konumlarıyla ilişkilendiriliyor.

Erken Neolitik topluluklarındaki anıtsal yapılar ve yoğun sembollerin işaret ettiği karmaşık sosyal yapıyı açıklamaya çalışan bu yaklaşım, bu toplulukların gerontokratik, yani ileri yaştaki erkeklerin daha etkili olduğu bir düzene sahip olduğunu öne sürüyor. Bu görüşe göre, topluluk içindeki baskın erkekler eril sembolleri kullanarak daha fazla söz sahibi oluyor ve toplumsal yaşamda önemli bir rol üstleniyordu.

Daha güncel verilerse daha farklı bir sosyal yapıya işaret ediyor. Elimizdeki veriler çeşitlendikçe erken yerleşik topluluklarda daha detaylı ve özenli uygulamaların belirli konutlar yerine, toplulukça kullanılan özel binalar ve ortaklaşa gerçekleştirilen uygulamalarla ilişkisi de daha iyi anlaşılıyor. Daha özenli inşa edilen özel binalar; uzak mesafelerden getirilen nesneler ve yabani hayvanların parçaları gibi unsurlarla iç içe. Buna karşın konutlar arasında önemli farklılıklardan ziyade, benzerlikler karşımıza çıkıyor. Üstelik bu topluluklarda ekonomik faaliyetler de beraber yönetilmiş gibi görünüyor.

Bazı araştırmacılara göre eril figürler üzerinde vurgulanan kaburga ve diş detayları, Erken Neolitik topluluklarında önceki kuşaklardan ölmüş olan ataları temsil ediyor. Bu detayların, kuşaklar arasında bağlayıcı bir rol üstlenmiş olabileceği belirtiliyor.

Bölge yerleşimlerinde gördüğümüz yabani hayvan tasvirlerine dayanan başka görüşler ise dönemin önemli değişimlerinin güçlü sembollere yansıdığı yönünde. Buna göre, yerleşik yaşamla birlikte gelen yenilikler, artan nüfus ve olası sosyal sorunlar, avcı-toplayıcı eşitlikçi değerlere atıf yapan ‘saldırgan yabani hayvan’ tasvirleri yoluyla dengeleniyor ve eski değerleri hatırlatıyordu. Neolitik dönemde sembollerin dengeleyici etkisine öncelik veren bu yaklaşımlar, ‘eril gerontokrasi’ gibi belirli yaş ve cinsiyetten bireylerin hiyerarşik öncülüğü yerine, sosyal farklılaşmaya dayalı ancak daha sığ hiyerarşiler ve eşitlikçi kalmaya çaba gösteren topluluk yapılarının mevcut olduğu görüşünde. Yaş gruplarına dayalı farklı uygulamaların varlığı da bu dengeleme mekanizmalarının parçaları olarak ele alınıyor.

MÖ 9600 ile MÖ 7000 arasında farklılaşarak yaygınlaşan bir diğer uygulama, aslında erken örneğine bu tarihlerden neredeyse 2 bin yıl önce Eynan/Mallaha’da rastladığımız bir gelenek. Bu gelenek iskeletlere ait kafataslarının iskeletin kalan kısımlarından ayrılıp, farkla alanlara tekrar gömülmesi veya başka alanlarda sergilenmesini içeriyor. Bu türden uygulamalar erken çalışmalarda ‘kafatası kültü’ olarak tanımlansa da aslında sonradan müdahaleler yalnızca kafataslarını değil, iskeletlere ait kol ve bacak gibi uzun kemiklerin de benzer şekilde düzenlendiği karmaşık uygulamaları da kapsıyor. Bu uygulamalara MÖ 8500’lerden itibaren, izole edilen kafataslarının sıvanması gibi daha karmaşık uygulamalar da ekleniyor. Peki kafataslarının yeniden dolaşıma geçtiği bu tür uygulamalar, yaş kriterleri açısından ne söylüyor?

Yine Levant’ta bulunan Eriha ve Yiftahel yerleşimleri, üzerinde detaylı işlemler uygulanmış sıvalı kafataslarının yaygınlığı ve uygulama çeşitliliği açısından önemli merkezler. Bu merkezlerde üzerinde sıva işlemleri uygulanmış, göz çukurlarına deniz kabukluları yerleştirilmiş örnekler de var. Ayrıca bazı boyalı örnekler bulunduğu gibi, sonradan işlem görmeyen fakat yine iskeletin kalan kısımlarından farklı alanlarda, genellikle bir arada bulunmuş kafatası örnekleri de karşımıza çıkıyor.

Yiftahel yerleşiminden izole kafatası örnekleri.

Slon V, Sarig R, Hershkovitz I, Khalaily H, Milevski I (2014) The Plastered Skulls from the Pre-Pottery Neolithic B Site of Yiftahel (Israel) – A Computed Tomography-Based Analysis. PLoS ONE 9(2): e89242. https://doi.org/10.1371/journal. pone.0089242

Örnekler kendi içinde hem dönemsel hem de yerleşimler arasında önemli farklar gösterse de her yaş ve cinsiyetten bireye uygulandığını görmek mümkün. Bu yönüyle izole kafatasları ve benzer uygulamaların, kuşaklar arası bağları güçlendirme amacıyla yapıldığını, ancak yine bölgesel ve yerleşim düzeyinde farklılıklarla karşımıza çıktığını söyleyebiliriz. Bölgede yaklaşık aynı dönemlerde erişkinlerin ön planda olduğu uygulamalar da mevcut. Güney Levant içlerindeki Ürdün’de bulunan Nahal Hemar Mağarası sadece izole kafataslarının bulunmasıyla değil, diğer arkeolojik verileriyle de dikkat çekici bir merkez.

Mağara’da yaklaşık 23 bireye ait iskelet kalıntıları bulunuyor ve bunların büyük çoğunluğu kafataslarından oluşuyor. Örnekler arasında erişkin öncesi bireyler ve erişkin kadınlara ait kemikler bulunsa da bunlar erkek bireylere kıyasla oldukça az sayıda. Erkek bireylere ait kafataslarının daha yüksek oranda bulunduğu mağarada, 25 -30 yaş civarı bireylerin yanında, 50 yaş üzerinde bir erkeğe ait kafatası da yer alıyor.

Nahal Hemar’ı ilginç yapan ve kendisinden önceki örneklerle de daha açık biçimde karşılaştırabilmemize olanak tanıyan bir diğer veriyse, bu mağaradan ele geçen buluntular. Mağarada bulunan nesneler arasında; taş maske, kemik figürinler, sıvalı kafatası ve çok sayıda boncuğun yanında, kemik, taş aletler ve organik kalıntılar da yer alıyor

Bu objeler arasında bulunan bir grup bıçaksa, sadece buraya özgü olarak üretilmiş ve anlaşılan o ki başka alanlarda üretildikten sonra muhtemelen yine mağarada gerçekleştirilen törenlerle ilişkili olarak kullanılmış. Nahal Hemar bu yönüyle farklı yaş gruplarından bireylerin cenaze uygulamalarına gösterilen özeni yansıtıyor. Üstelik araştırmacılar, burada bulunan takı, maske ve aletlerin törenler sırasında kullanılmış olabileceği görüşünde. Bu buluntular sıklıkla bahsettiğimiz törenlerde nasıl göründüğü sorusuna da ip ucu sağlıyor.

Nahal Hemar Mağarası’nda bulunan maske(a), kişisel süs eşyaları(b), kemik figürinler(c), kemik aletler(d) ve sıvalı katası(e).

Borrell, F., Ibáñez, J. J., Bar-Yosef, O. (2020). Cult paraphernalia or everyday items? Assessing the status and use of the flint artefacts from Nahal Hemar Cave (Middle PPNB, Judean Desert). Quaternary International. Elsevier BV. http://doi.org/10.1016/j.quaint.2020.05.007

Erken yerleşiklerden farklı uygulamalara göz attıktan sonra, yönümüzü biraz daha batıya, tarihleri de biraz daha ileriye alıp Orta Anadolu erken yerleşiklerinde yaş gruplarının sosyal uygulamalara nasıl yansıdığına da göz atalım. Orta Anadolu’da Aşıklı Höyük ve Çatalhöyük, Anadolu’nun erken sakinlerinin sosyal yaşamlarına ilişkin önemli veriler sağlayan iki yerleşim. Her iki yerleşimde de yaş gruplarının takibine ilişkin veriler bulmak mümkün. Çatalhöyük’te ise yaşlanma kavramı, mimariyi de içine alan farklı bir örnek modeliyle karşımıza çıkıyor.

Yaşayanlarla yaşlanan mekanlar

‘Yaşlanma’ ve ‘yenilenme’ kavramları, Çatalhöyük sakinleri için hem sosyal hayatı çevreleyen hem de birlikte yürüttükleri pek çok faaliyeti önemli ölçüde etkileyen iki önemli kavram. Yerleşimde yaş algısı yalnızca insanlarla sınırlı kalmamış, yaşam alanlarının döngüsünü de kapsamış gibi. Yoğun bir yerleşim dokusu etrafında kümelenmiş yapı gruplarının hem sosyal hem de ekonomik anlamda kalbi niteliğindeki ‘tarih evleri’, tıpkı yaş alarak deneyim kazanan bireyler gibi Çatalhöyük geleneklerinin sonraki kuşaklara aktarımı konusunda birer ‘odak’ görünümü kazanmış.

Tarih evlerinin en temel özelliklerinden biri de eski yapı sınırları üzerinde, aynı alana tekrar tekrar inşa edilmiş olmaları. Bazı yapılarda tekrar sayısı 7 farklı eve kadar uzanmış. Evlerin aynı noktada inşası Çatalhöyük’te genel bir uygulama olsa da tarih evlerini diğerlerinden ayıran daha farklı uygulamalar da var. Bu evler aynı zamanda sık sık tekrarlanan cenaze törenleriyle de oldukça ilgi çekici. Detaylı çalışmalar cenaze törenleri ve yapılardaki duvar resimleri arasında da bir ilişki olduğuna işaret ediyor. Yapılarda bulunan duvar resmi, kil kabartma ve yapı içi diğer sembolik unsurların yoğunluğu ile mezar sayısı arasında doğrusal bir ilişki geçtiğimiz yıllarda saptandı.

Bazı yapılar aynı noktada uzun süreli kullanımları ve her yaştan bireyin cenaze törenlerine ev sahipliği yapmaları sayesinde, kuşaklar arasında aktarılan geçmiş duygusuyla, yerleşim sakinlerinin ortak hafızasını da güçlendirmiş. Yapıların aynı noktada uzun süreli inşasında, eski ve yeni yapı arasındaki geçiş hem eski hem de yeni bina için bazı sembolik uygulamalarla bir arada karşımıza çıkıyor. Burada eski yapının kullanımın son bulması ‘evin öldürülmesi’ olarak tanımlanan bir dizi uygulamayla gerçekleştirilmiş. Kullanımı sona eren evlere uygulananlar, yaşamı sonlanan bireylerle benzer şekilde bazı törenleri de içeriyor.

Tam bu noktada vurgulamamız gereken bir diğer nokta, bazı yapıların kullanımının sona erdirilmesinin, o yapı içinde gerçekleşen son cenaze töreniyle ilişkili olma olasılığı. Bu olasılıkta evlerin sonlanması ile belirli bireylerin ölmesi arasında hangisinin birbirini tetiklediği büyük bir soru işareti. Bu uygulamanın tüm yapılarda tekrar etmediğini, ancak ev inşası veya sonlanması ile bazı mezarlar arasında bir ilişki olduğunu söyleyebiliriz. Pek çok araştırmacının da vurguladığı gibi, Çatalhöyük’te evler de tıpkı sakinleri gibi, doğmuş, yaşamlarını sürdürmüş ve sonunda ölmüş, bu süreçler ise güçlü metaforlarla anlamlandırılmıştı.

Çatalhöyük’te yaşlanmanın nesneler üzerindeki etkisi yalnızca binaların kullanım döngüleriyle sınırlı değil. Bazı nesneler de kuşaklar arasında aktarılarak, geçmiş ve şimdiyi birbirine bağlamış. Özellikle boncuk ve kolye ucu gibi takıların kuşaklar arası aktarılarak uzun süre kullanımına işaret eden çalışmalar mevcut. Öyle görünüyor ki tarih öncesi insanları için yaşam öyküsü, farklı yaş evrelerinin değişen anlamlarıyla oldukça ilişkili. Hatta bu insanlar için yaşadıkları mekanlar da belirli düzeylerde kişileştirilmiş ve içinde yaşayan bazı bireylerin yaşam döngüsüyle yakın derecede ilişkilendirilmiş. Binaların yapım öncesi, kullanım süreci ve kullanımlarının sonlanmasıyla ilişkili gibi görünen mezar ve uygulamalar da bunu destekler nitelikte.

Yaşın toplumsal izleri

Zaman ve coğrafyada daha fazla savrulmadan göz attığımız arkeolojik veriler yaş gruplarının arkeolojik olarak belirli düzeylerde tanımlanabildiğine güçlü bir vurgu yapıyor. Yaş ve yaşlanmanın geçmişte nasıl algılandığı, nasıl deneyimlendiği ve sosyal yaşamı nasıl etkilediği sorularına verebileceğimiz yanıtlar sınırlı olsa da mevcut veriler bu konuda tek bir modelden söz etmenin mümkün olmadığını gösteriyor. Yaş ve yaş gruplarına ilişkin algı ve deneyimler, hem farklı dönemler arasında hem de aynı dönemde farklı coğrafyalarda yaşayan topluluklar arasında belirgin bir çeşitlilik göstermiş.

İncelediğimiz bulgular, uzun zaman dilimleri boyunca farklı toplulukların farklı yaş gruplarına özel anlamlar yüklediğini gösteriyor. Kimi zaman erişkinler, kimi zaman yaşlı bireyler, kimi zaman da çocuklar daha özenli gömü uygulamalarının merkezinde yer almış. Erişkinler arasında öne çıkarılan cinsiyetler de bölgesel ve zamansal olarak değişiklik gösteriyor. Bazı durumlarda yaşam alanları, mimari düzenlemeler ve gündelik nesneler de bu süreçlerin önemli bir parçası haline gelmiş.

Tüm bu veriler, bize geçmiş topluluklar da yaşam deneyimi ve yaş almanın sosyal uygulamalar açısından oldukça dinamik ve karmaşık süreçleri içerdiğine işaret ediyor. Arkeolojik ve etnografik sonuçlar, yaşlanmanın kültürel ve topluluklar arası değişken yapısını giderek daha görünür hale getiriyor. Yaşlanmaya salt biyolojik bir pencereden bakmak, kültürel bağları ve sosyal etkilerinden koparmak, bugün olmadığı gibi geçmiş için de mümkün değil. Anlaşılan o ki yalnızca yaşlılık değil, ‘yaş’ ‘kuşak’ ve ‘yaş grupları’ binlerce yıldır günlük yaşamın önemli gündemleri arasında.

Leave a Reply

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir