Sümer’den yankılanan bir ses: Yaşlı bir babanın oğluna öğütleri

,

Şuruppak’ın öğütlerinde yaşlılık, yalnızca bedensel bir dönüşüm değil; bilgi ve deneyimin kuşaklar arasında aktarıldığı bir yaşam evresi olarak öne çıkıyor. Binlerce yıl öncesinden bugüne yankılanan bu ses, bize insanları birbirine bağlayan en güçlü şeylerden birinin bilgi, deneyim ve hafıza paylaşımı olduğunu hatırlatıyor.

Emel Demirdizen
Assirolog,
Ruprecht-Karls Universität Heidelberg, Almanya

Öyle metinler vardır ki, sanki binlerce yıl önce değil de daha dün yazılmış gibidir. Bunlardan birisi, yaşlı bir babanın oğluna verdiği 280 satırlık öğütten oluşur. Bu öğütler, birden fazla kil tablete Sümerce dilinde yazılmıştır. Metinlerin bilinen en eski örneği MÖ 2500 civarına tarihlense de, öğütlerin kökeni kuşkusuz daha da eskiye dayanır.

Şuruppak’ın Öğütleri’ni içeren Sümer tableti, MÖ yaklaşık 2500. (https://en.wikipedia.org/wiki/ Instructions_of_Shuruppak#/ media/File:Instructions_of_Shurrupak,_Sumerian_proverb_collection,_c.2400_BC–Oriental_Institute_Museum,University_of Chicago-_DSC07114.JPG)

Bu metinler öylesine ilgi görmüş olmalı ki, MÖ 1100 civarında bile yeniden bir tablete aktarılmıştır. Yani en eski nüshasından yaklaşık 1400 yıl sonra bile okunur ve değer görür. Üstelik bu öğütleri veren babanın adını da biliyoruz: Şuruppak. Şuruppak’ın oğlunun ismi Ziusudra, babasının ismi ise Ubartutu‘dur. Böylece karşımıza üç kuşağı bir araya getiren bir aile zinciri çıkar:

Şuruppak aslında bir şehir ismi

Bu isim ilk bakışta şaşırtıcı gelebilir. Çünkü Mezopotamya uzmanları Şuruppak adını duyduklarında akıllarına öncelikle bir kişi ismi değil, aynı adı taşıyan şehir gelir. Günümüzde Tell Fara olarak bilinen Şuruppak, Irak’ın güneyinde, Bağdat’ın yaklaşık 200 kilometre güneydoğusunda yer alır.

Mezopotamya uygarlıklarında da, günümüzde bilinen tufan anlatılarına benzer büyük bir tufan geleneği vardır. Sümer Kral Listesi isimli tablet, Sümer ülkesinin hükümdarlarını sıralayan bir eserdir ve tufandan önceki son hanedanlığın Şuruppak’ta yer aldığını öne sürer. İşte burada Ubartutu ismi karşımıza son hükümdar olarak çıkar. Sümer Kral Listesi’nde Ubartutu hakkında şu ifadeler yer alır:

Şuruppak’ta kral, Ubartutu olmuştur; 18 bin 600 sene hüküm sürmüştür. Büyük tufan her şeyi silip süpürdü. Tufan geçtikten sonra, krallık yeniden gökten indirildiğinde, krallık Kiş’teydi (Irak’ın güneyinde bir başka antik şehir).

Sümer krallarının soy ve hüküm sürelerini içeren Sümer Kral Listesi’nin MÖ yaklaşık 1800 yıllarına tarihlenen bir kopyası.

(https://tr.wikipedia.org/wiki/S%C3%BCmer_Kral_Listesi#/ media/Dosya:Sumerian_King_ List,_1800_BC,_Larsa,Iraq(detail).jpg).

Elbette bu rakamlar tarihsel değil, Sümerlerin efsanevi geçmiş anlayışının bir parçasıdır. Ancak ilginç olan şu ki, Ubartutu adı öğüt metinlerinde de Şuruppak’ın babası olarak karşımıza çıkar.

Tufandan söz etmişken ilginç bir ayrıntıyı da ekleyelim: Şuruppak’ın oğlunun, dolayısıyla Ubartutu’nun torununun adı Ziusudra’dır. Ziusudra, Sümer edebiyatında tufandan sağ kurtulan tek insan olarak anlatılır. Bu nedenle birçok araştırmacı, Ziusudra’yı Nuh Peygamber anlatısının Sümer geleneğindeki karşılığı olarak değerlendirir.

Francis Danby tarafından 1837–1839 yılları arasında resmedilen The Deluge (Tufan).

(https://upload.wikimedia.org/ wikipedia/commons/2/2e/Francis_Danby_-The_Deluge-_Google_Art_Project.jpg)

Şuruppak’ın oğluna yazdığı öğütler, yüzyıllar boyunca defalarca kopyalanıp yeni tabletlere aktarılmıştır. Bu nedenle günümüze ulaşan bu metinler arasında farklılıklar bulunur. Kullanılan dil, yapılan eklemeler ve çıkarılan bölümler dönemden döneme değişiklik gösterebilir. Yaklaşık MÖ 1800 yıllarında yazılmış tabletlere dayanan aşağıdaki çeviride, öğütlerin yalnızca bir kısmına yer verilmiştir.

O günlerde, o uzak günlerde, o gecede, o uzak geçmişteki gecede, o yılda, o uzak yılda, bilgeliğe sahip olan, ustaca sözler söyleyen, doğru sözü bilen kişi Sümer ülkesinde yaşıyordu. Bilgeliğe sahip olan, ustaca sözler söyleyen, doğru sözü bilen Şuruppak Sümer ülkesinde yaşıyordu. Şuruppak oğluna öğüt verdi; Ubartutu’nun oğlu Şuruppak, oğlu Ziusudra’ya öğüt verdi:

Oğlum, sana öğüt vereceğim; öğüdüm kabul edilsin. Ziusudra, sana bir söz söyleyeceğim; ona dikkat et! Sözüme sadık kal, söylediğim sözü değiştirme. Ai diye anırıp duran bir erkek eşek satın alma; yoksa peşini bırakmaz. Yol üzerine tarla kurma […], Eşek yoluna (birşeyler) ekme […], Tarlana bir sarnıç yapma; su yüzünden başın derde girer. […] Kendin de kimseye kefil olma. […] Kavganın olduğu yere gitme. […] Bir kavgaya sebep olma, […]! Hırsızlık yapma […] Oğlum, cinayet işleme! […] Evli genç bir kadınla gönül eğlendirme; dedikodu büyüktür! Yalan söyleme, […]. Kendini övme; çünkü sözün o zaman bağlayıcı olur! Kimseyle birlikte çalınmış yiyecekleri yeme. Elin açık olsa bile, bunlar asla geri ödenemez. Bir eşek, faiz karşılığı verildiğinde sana bir sığır mı getirir, bir koyun mu geri kazandırır? Kötü söz söyleme Aksi halde bu sözler bir tuzak gibi seni sarar. […] Koyunlarını başıboş bırakma. Geceleri yolculuk yapma; […] hem iyi hem kötü vardır. Şiddetli şekilde lanet okuma; bu, geri döner. […] Baskıcı bir insanla birlikte bir ev kurma. Sonunda köle olmak kaderin olur. […] Bir meyve bahçesindeki kamış çitinin düğümlerini çözme. […] […] Her kavganın içine de girme. […] Şuruppak böylece oğluna öğüt verdi, Şuruppak, Ubartutu’nun oğlu, oğlu Ziusudra’ya öğüt verdi. Şuruppak ikinci kez oğluna öğüt verdi, Şuruppak, Ubartutu’nun oğlu, oğlu Ziusudra’ya: Oğlum, sana öğüt veriyorum; öğüdüm kabul edilsin. Ziusudra, sana bir söz söylüyorum; buna dikkat et. Sözüme sadık kal, 27 ARKEODUVARsöylediğim sözü değiştirme. […] Gelir hiçbir zaman yeterli olmayacaktır, gider hiç bitmez. Geveze kişi kendi (yiyeceğini?) yanında getirir, övünen kişi boş bir torba getirir. […] Deri işleyen kişi, kendi derisini işler. Güçlü olan, başkalarının elinden eşyaları alır, beceriksiz kişi eşyaları kaybeder. […] Bira içince mahkemeye çıkma. […] Hasat zamanı söz konusu olduğunda, çok değerli günlerde bir köle kadın gibi topla, bir hanımefendi gibi ye. Dua bolluk demektir, dua yüreğine su serper, […] Şuruppak böylece oğluna öğüt verdi, Şuruppak, Ubartutu’nun oğlu, oğlu Ziusudra’ya öğüt verdi. Şuruppak üçüncü kez oğluna öğüt verdi, Şuruppak, Ubartutu’nun oğlu, oğlu Ziusudra’ya: Şuruppak oğluna öğüt verdi; Ubartutu’nun oğlu Şuruppak, oğlu Ziusudra’ya öğüt verdi: Oğlum, sana öğüt vereceğim; öğüdüm kabul edilsin. Ziusudra, sana bir söz söyleyeceğim; ona dikkat et! Sözüme sadık kal, söylediğim sözü değiştirme. […] Bir çiftçinin oğluna asla vurma; o senin sulama kanallarını yapmıştır. […]

Oğlum, güneşin doğduğu yere doğru (=doğuya) tek başına yolculuğa çıkma! […] Abi gerçekten bir baba gibidir, abla gerçekten bir anne gibidir. Abine dikkat et, ablana da, annenmiş gibi, başını eğ. […] Ekmeğe olan ihtiyaç dağ halkını aşağı indirir, […] İnsanları korkutanı, (başka) bir insan da korkutur. Seven bir kalptir ev kuran, ama nefret eden bir kalptir ev yıkan. Saygı duyulana karşı boyun eğmelisin, güçlüye karşı alçakgönüllü şekilde eğilmelisin, oğlum, o zaman kötü insanlara karşı ayakta kalırsın! …Bir şenlikte? eş şeçme: gümüş takıları ödünçtür […] giysisi ödünçtür […] Güvenilir bir kadın, iyi sürülmüş bir tarla gibidir. […] Gizli kazancı olan bir kadın evi yıkıma götürür! Sürekli bira içen kişi, sürekli hasadı batırır! […] Bir dişi domuz yavrusunu sokakta emzirir. Hiçbir şeyin değeri yoktur; (yalnızca) hayat çok tatlıdır! […] Annenle kibirli sözler konuşma; bundan nefret doğar. Annenin ve tanrının sözlerini ağzına alma. Anne Utu (=güneş tanrısı) gibidir; insanı doğurur, […] baba bir tanrı gibidir; onun sözü güvenilirdir, baba sözü dinlenmelidir. Tanımadığın bir köpek kötüdür, tanımadığın bir insan korkunçtur.]

(Römer, TUAT; Türkçe çeviri: Demirdizen)

Şuruppak’ın öğütlerinin yazılmasının üzerinden dört bin yıldan fazla zaman geçti. Şehirler yıkıldı, diller unutuldu, tanrılar değişti. Buna rağmen insanların dertleri pek değişmedi. Hala şiddetin ve zorbalığın sonuçlarıyla yüzleşiyor; bir arada yaşamanın yollarını arıyoruz. Belki de bu yüzden Şuruppak’ın öğütleri bugün bize yabancı değil. Ancak bu öğütler yalnızca insanların nasıl yaşaması gerektiğini anlatmakla kalmıyor; bilgeliğin ve deneyimin kimler tarafından taşındığına dair de önemli bir ipucu veriyor. Şuruppak’ın öğütlerinde yaşlılık, yalnızca bedensel bir dönüşüm değil; bilgi ve deneyimin kuşaklar arasında aktarıldığı bir yaşam evresi olarak öne çıkıyor. Binlerce yıl öncesinden bugüne yankılanan bu ses, bize insanları birbirine bağlayan en güçlü şeylerden birinin bilgi, deneyim ve hafıza paylaşımı olduğunu hatırlatıyor.

Leave a Reply

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir